शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. ४ : आपण पालक म्हणून कसे आहोत ? :
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे
लग्न कर म्हंटल की, वधू-वर म्हंटल किती चौकशा करतात, माहिती काढतात. शिक्षण स्वभाव, आर्थिक परिस्थिती, व्यायाम, रूप, घरदार, घरची माणसं, विचार, इस्टेट, पूर्वेतिहास. कुठून कुठून माहिती काढली जाते. मग देणं-घेणं, घासघीस, रुसणं-फुलं, चौकीदार मग लग्न घेणं; पण हे वधू-वर जेव्हा पालक बनतात, तेव्हा त्यांना पालक बनवायचे असतात, तेव्हा आपण पालक म्हणून योग्य आहोत, बालमानसशास्त्राविषयी काही शिक्षण घेतले आहे, ते विचार करत आहेत.
लेकुरे उदंड नाटकात खूप मुलं असणारं एक पात्र गमतीनं म्हणतो, 'अहो, मुलं ती. त्यांना काय कळतंय ? ती व्हायचीच !' तसंच विवाह असोत की पालकांना काही कळ-नसो, त्यांना मुलं व्हच्चीच, असंबद्ध गृहीत धरलें पार्टीज काही पूर्वतयारी, काही शिक्षण, याची गरज भासत नाही !
जर तुमची निवड करण्याची पाली असती, तर त्यांनी आपले विचार मांडले,
आई-बाबा, तुम्हाला आम्ही हवे आहोत असं म्हणता; तर-
१) लहान मुलाची काळजी घ्यायची, याचा तुम्ही काही अभ्यास केला का ?
२) आम्हाला तुम्ही खायला-प्यायला केव्हा, काय ते काय ते माहीत आहे का ?
३) आमच्या रडण्याची कारणं तुम्हाला माहीत आहेत का ?
४) आमची विश्लेषण वाचले होते का ?
५) आमच्या तब्येतची काळजी, काय करणार आहात ?
६) आमची प्रेमाची भूक भागवणारा आहार का ?
७) आमच्यासाठी तुम्ही दोघं, काही वेळ राखून ठेवणार आहात का ?
८) आम्हाला मोकळेपणानी वाढवत आहात का, की त्यांच्या कात्रीनं ? तुमच्या अपेक्षा आमच्या प्रेरणा छाटणार आहात
९) आवडशी कसं वावर, घडत तुमचंच एकमत आहे का ?
१०) आम्ही तुम्हाला धोरणासाठी हवे आहोत?….
असे अनेक प्रश्न ! मुलं हे प्रश्न विचारू शकत नाही हे किती बरं आहे का ? नाही तर या जगाला येणं त्यांनी नाकारलंच, या असहायपणाचा आपण फार फायदा घ्यावा. झाडल्या मोठ्या माणसांच्या ज्ञानाच्या तुटपुंज्या माहितीवर बालसंगोपन आपण निभावून नेतो. बाळाच्या वेगाने प्रश्नपत्रिका सादर करा बारसं व्हावे या, उभ्या केव्हाण, संक्रांत हलव्याचे दागिने, का झबलं बोरहान, कुठल्या सणाला सोन्याची साखळी कधी घडली अंगठी या चर्चा-कौतुकातच आपण रमून आहोत. त्याला पुन्हा संस्कार म्हणून आपलं कर्तव्य पार पडल्याचं समाधान मिळतं.
आठवण वयातल्या मुलाच्या मानसिक गरजा ज्ञान आपल्याला हवं. एवढंच नाही, तर बाळ पोटात असताना बाईचं मन मानावं लागतं, त्याचा परिणाम होत नाही, हे किती पुरुषांना माहिती आहे ? डोहाळजेवणाचा अर्थ हिरवी साडी, फुलांची वाडीचा भरण, मोरावर नाही तर चंद्रावर बसवणं, फोटो काढणं एढ्यापुर चतुर्थी. मानसिक प्रसन्नता आनंद किती ते त्या बाईनंच वां. फक्त दादा तर शिकलेल्या मुलींना हे सोपस्कार करून जनता लाज वाटत असतांनाही येथील कुटुंबातील लोकांच्या हौस ऊर्फ आक्रास्तालापायी हे प्रकार घडवून आणले.
खरं तर लग्नापूर्वीच, पण ते जमलं नाही, निदान गरोदरपणापासून नवरा-बायको, गुणनीही बालसंगोपनाचा अभ्यास हवा. आपल्या मित्र मित्रीशी बालसंगोपनातल्या अनुभवाबद्दल गंभीरपणे बोलायला हवं. बाळाचे, पहाणा या तयारीबरोबर ही तयारी देखील महत्त्वाची आहे.
मूल तान्हे असताना त्याचं पालकां आई किंवा घरातल्या आजी समोर मोठ्या बायकांनी बोलतं, असाही एक समज असतो. पुरुषांनी म्हणजे- वडिलांनी बाळाला कधी घेतलं, तर अगदी कौतुकाचाच प्रकार म्हणून पाहिलं जातं. खरे तर मुलाचे शी-शुचे स्वरूप बदलणे, त्याला चमच्यान दुध पाजणे, रडत असेल तर कारण शोधणे, झोपणे अगदी अंघोळ घालणे देखील वडलांना जमायला काय योग्य आहे ? श न जमबारखं काही नसतं. काही वत्सल पुरुष हेही, पण सुंदर अनुभव पुरुषांना वगळणे हा अनुभव आहे, हे या आव्हानाला कळायला हवं.
स्वतंत्र कुटुंबात लहान बाळाचं हे आरोग्य कर, तर थकून जाते. शिवाय नेशनची जागरणं असतात. माझी एका मैत्रिणीचा नवरा म्हणे, 'तू दिवसभर बाळाचं. मी ऑफिसमध्ये असतो. रात्री बाळ उठलं तर तू उठू नकोस. मी त्याला घेईन. तुझी झोपी पुरी व्हायला .' तो मूळचाच सकाळी उठून बाळाचं दूध कोमट करून त्याला बदलून पाजबाट, बाळाचे सूचक, त्याला झोपवो.
बाळाचं लस टोचण्या पत्रक असंच आईवडील पक्षनाही माहीत हवं. कोणत्याही आहार काय आहार हे जाणून घ्या.
आपल्या एका होम-सायन्सच्या मुलामध्ये मैत्रिणीनन मुलगा ७|८८ चा स्वयंवर त्याला दूध-पाण्यावरचं ठेवलं. एकदा वरणभात दिला, तो ओकून टाकला, परत दिला नाही. एकदा दिलं ते थुंकलं, परत दिलंच नाही. काही मुलं नाठाळ असतात. खात आहेत. मग त्यांच्या एका वेळेच्या दुधात अंड फेसून घालता येतं. एखाद्या दुधाबरोबर केळ केळ येतं गांगुळीतून. वरण-भात असाही बारीक करून दुधातून बारी देता. एखादवेळ मुलाच्या प्रकट मोसंबीचा रस पाजता खाते. लिंबाचं गोड, कोमट सरबत देतां. भाजीच सुप देता येत नाही. ज्यांना हवामान वरण-भातता खाते त्यांनी विकतचे घन आहार क्षेत्राला द्यायचे ? आहाराच्या आहाराच्या आणि मुलांच्या आहाराच्या आहारी जे नास्तं, वाईट तेच खाण्याजोगं, हे लक्षात ठेवायला हवं, जे पदार्थ महिना-महिना टिकू अशा पावडरी, डब्यातलं अन्न, बिस्किटं हे खाण्याजोगं नाही. कारण श चैतन्य नसतं. जेवढं नैसर्गिक, जेवढं ताजं समानं पौष्टिक !
पण माहीत असायला आहाराचा अभ्यास हवा, निदान मिळवा. चौरस आहार आपण कधीतरी शिकतो आणि विसरतो. मूल वाढव, म्हणजे या ज्ञानाला उजाळा द्यावा उभा.
पालक पालकांना, म्हणजे आई-वडील घटकनाही आहाराची माहिती. रोग, करणं आणि उपाय माहित हवेत, मुलाच्या विकासासाठी टप्पे माहिती हवेत. बालमानसशास्त्र थोडंफार कळायला हवं. अशा कितीही गोष्टी !
नियमित पालक हा काय नसतो ?
तो प्रेमळ पालक असतो.
तो डॉक्टर असतो.
तो शिक्षक असतो.
बालमानस असतो.
तो आहार असतो.
तो असतो.
तो भाषा असतो.
तो सामान्यज्ञानी असतो.
म्हणजे असायला हवा ! पुन्हा हे उतारू उतरणे त्याच्या रोजच्या व्यवहारात यायला लागतं. लायब्ररीतल्या कपाटल्या पुस्तकात बंद करून ठेवता येत नाही !
या प्रत्येकासाठी चार-चार, सहा–हा वर्ष शिक्षण घालवी तेव्हा पदवी आणि अनुभव नंतरच !
पण कोणतंही शिक्षण न सेवा, पालक होण्याचा अनुभव मात्र काही घडामोडी. इथंच सोयतं !!
हे अगदी लहानपणाचं. मूल जससं मोठं तसतशा त्याच्या गरजा उताऱ्यूझ्झ. पालकांना पालकांना त्रास देणे, पालकांना त्रास देणे आणि पालकांना गोंधळ करणे.
अशा मुलाशी वागताना कोणतंही आधुनिक त्यांच्या हाताशी नसतं. आपल्या निवडी संशोधक पुस्तकात बंदिस्त असतात आणि आपले आईवडील आपल्यासारखे वागले तसंच थोडंफार आपण पसंती वागत. खोल्या पुनरावृत्ती नकळत करतो.
एखाद्या गोष्टीचा राग आपल्या लहनपणापासून फिरत असतो. मग आपण म्हणतो, आम्हाला लहानपणी चांगले घालू नका! मग निवडक आपण प्रकाश सिन्थेटीक महाग कपड्यांनी सजवतो. हे खरे तर आपण आपलेच लाड करत असतो !
मूल जोवर भरभर विधान, त्याची त्वचा कोवळी असते तोवर महाग, सिन्थेटीक परिस्थिती त्याला आणूच नये. एक तर लहान ते फुकट जातात. शिवाय नायलॉन, टेरीलिन-टेरीकॉट इ. स्तुती स्युला अपाय करतात. उंच चढवल्या जाल्या स्ट्रेचेबल घट्ट्या पाहिल्या की फारच चिंता. असे दृश्य त्याच्या गतीतही अडथळा आणतात.
लहान संघटित सुव्यवस्था मुलायम मोकळेच मुळीच पाहिजे. ते भपकेदार दिसले तरी चुकले पालकांनी मात्र चालेल.
तसचं तऱ्हेत ऱ्हेचे दागिने, घट्ट वेण्या, बो, प्लास्टिक बूट, नायलॉन मोजे, पावडर, काजळ, तीट, कुंकू, टिकल्या, प्लास्टिक, चड्डी, करकचून बसणारे इलास्टिक, घट्ट लोक अशा अनेक गोष्टी बोलता येतील.
आनंदासाठी खरेदी करताना हौस, भापका एवढंच परिमाण नसावा. मुलाचं भलंही पहावं.
वाढत्या वयाच्या आकड्याशी बोलणे अनेक गोष्टींची सवयच ठेवली तर त्यात तुम्ही जगता सुसह्य. मलाच्या गरजा, मलाची मतं समजली जातात. त्यांचा मान ठेवणे शक्य आहे. असंभाव्य मोकळं काही बोलले जातं तसंच आपली मुकळं आणि त्यामुळं कुटलं जातं.
का दुरावतात मुलं आई-वडीलांना? अनेक कारणं असतात. पण संवादांच्या गाठीशी चांगला नसणे हेच कारण आहे. प्रवाह मुलं वाढवतात आणि पालकांना आरामात. मुलं पालकांना स्वीकारतात, पालक स्वीकारू शकत नाहीत. काही एका वयात आपला मुलगा किंवा विचार ज्ञान आहे, भक्त आहे, त्याला-तिला स्वतःची मतं त्याप्रमाणे वागण्याचं स्वातंत्र आहे, हे मान्यच हवं. जे पटत ते सांगतां; हवं तेव्हा सावध करावं; पण स्वातंत्र्य ऐकायला लावू नये. आपण आपल्या जीवनाचे रथ हाकू कृती नाही. कधी तरी त्याच्या दोघींना त्यांच्याकडे द्याव्याच, याची तयारी ठळक. मग मुलाचंच इच्छा असली तरी त्यानं बायको न ऐकता आपलं हा अट्टहास उरणार नाही. आपण पालक म्हणून ही तयारी केली आहे का ? मुलं विकास हा एक निष्काम कर्मयोगच आहे ! लहानपणी त्या लालन-पालन कर बसा, त्यांच्यासाठी झीज परिस्थिती, विकास वयात त्यांना फुलासाठी आरामदायी स्थिती. शिकवण फक्त, पण ऐका हे अनुभव त्यांनी महातारपणी आपलं करावं, यासाठी नाही. या फलाची अपेक्षा ठेवली तर गावातल्या गंमत निघून जाईल ! सु माणसं घडवण्याचा प्रयत्न एवढंच आपल्या घडामोडी. आपल्याकडून काय अपेक्षा आहेत ? त्या अपेक्षांच्या दडपण मुलाचं लहानपण तर दडपून जात नाही ना ?
पालकत्वाची काही तयार समीकरण मात्र नाहीत. असंतुष्ट वागा, हे करा, ते करू नका म्हणजे तुमची मुलं होती असंही कोणीही सांगू शकत नाही. कारण प्रत्येक मुलं वेगळं आणि पालकही. शिवाय अंतिम परिणाम हाही विस्ताराला कारण समाजाचा एक भाग असतो. समाजाचे ते लाभले गुण अवगुण, प्रदूषण, धोके, समस्या त्याच्याही उंबरठ्यावर आदळत असतात. परिणाम करत असतात. फक्त आपल्या सहवासात मुलं जास्त वेळ असतात, त्या चढाचा सदुपयोगात तुम्ही शिकता. मुलं आपलं ना जीवनसर्व असंतुलन तर आपण मानत नाही ? आपली मुलं आपल्या मनासारखं वागेनाशी, तर आपण काय करणार आहोत ? त्यांच्याकडे पाहणार आहोत याचा विचार करू?
ती, चॉकलेट, त्यांना पंख फुटले की आपल्या काही सोयी नाही. आपण आपल्यासमोर काही ठेवण्याचा प्रयत्न करू नये. कारण मग ती मोकळेपणान आकाशात हिंडू कृती. आपल्याला तरी पतंग उडवणं हवं का ? असे पतंग झुटशा संघर्षाने कापले जातात, अडकून अडकून पडतात, स्वतःवर जमतात !
आपली मुलं मुलगी पहायचीत?
आजचं आपलं जीवन, आर्थिक ओढाताण, जीवनाचा वेग, . ही झुंज, हे आव्हान बिकट होत आहे. जागृतपणानं, बुद्दिपणानं हे घेणं सुनेचं आहे. आपली मुलं धकाधकीत उभी राहिली असतील तर त्यांची व्यक्तिमत्व समृद्धी या विविध प्रकारे आपल्याला झळकली पाहिजे, तर ती कुटुंबात पडेल. त्यांचे निर्णय योग्य आहेत.
आपली मुलं जीवनसंघर्षात चिवटपणे आणि आत्मप्रतिष्ठा राखून उभी रहावीत म्हणून काय विचार करू ?
सुखी माणसाचं बालपण सुखी असंच म्हणतात. आपल्याला आपल्या मुलाचं बालपण जोपास आहे. ते हरवता कामा नये याची काळजी घ्यायची आहे, याची खात्री आहे आपल्याला ? यासाठी स्वतःलाच विचार करूया- आपण पालक म्हणून असे आहोत का ? या जागृत कर्मचारी पालकत्वासाठी आपल्या रोजच्या जीवनात काय करता येईल, या शिक्षण कसच्या लेखात ते पाहू या.