लेखक : डॉ. आर्या जोशी

आपल्या अनेक वर्षांसाठी जंगल तर संपूर्ण जगतात निसर्गाचे जगणारे सान्निध्या आपले बांधव आणि भगिनी आहेत. त्यांच्या स्वतःच्या प्रथा, परंपरा आणि जगण्याचे नियम आहेत. ते सर्व निसर्गाशी जोडलेले आहेत. निसर्गाच्या अंगाखंडावरणरणया या जनजातींना आपण ओळखतो “आदिवासी” या नावाने.

आपल्या प्रवासी एक प्रसिद्ध जनजाती म्हणजे वारली. वारली चित्र हे नाव आपल्याला माहितीच! काढाय सोपी अशी ही चित्रे काढतांना आणि मोठ्यांनाही दाखवतात. ही नुसती चित्र नसतात तर वारली आदिवासींच्या आत्मचंद्र चित्रण केले.

मध्ये एखादं झाड, समूहाने नाचणारे तरुण – तरुणी आणि त्यांचे मध्यभागी तारपा हे पारंपरिक वाजवी कलाकार वेगळेही. वारल्या घर, बटळ आणि धान्य कोठार खालीं तसं त्यांचे अवती-भवतीचे प्राणी, पक्षी देश.

वारली आदिवासी जीवन निसर्गावर आधारलेलं त्यांनी निसर्गातल्या शक्तींनाच सर्वश्रेष्ठ मानलं आहे. भारतीय संस्कृतीचे प्राचीन ग्रंथ असलेल्या ऋग्वेदातही अग्नी, उषा (पहा), मरुत् (वारा), वरूण (पावसाची देवता) सर्व प्रार्थना इच्छा. तीच परंपरा त्यांच्या भाबड्या आणि जगताना.

वारली जनजातींच्या निसर्ग देवतांच्या प्रदेशात … आता तुम्ही म्हणाल की “हिरवा””???..होव्यागार भातशेतीच्या भक्तांवर पाटावर बसून बसून हिरवाईबाप्पा! तो सदस्य तेव्हा सगळा वर्ण हिरवाईत रंगाचा असतो! कारण त्या व्यक्तीलाही त्यांनी रंगाच नावाने आदर दिला आहे!

वाली पिकवतात नाचणी आणि तांदूळ. ते तर त्या मुख्य अन्न. आणि भातशेती म्हटली की ती पोसावर पोसलाच म्हणजे. मग या पावसालाच त्यांनी देव मानलं आहे आणि त्याचं नाव ठेवलं आहे "पावशादेव" .

ज्या जगावर वारली समाज आरामात ती जमीन, चुचचा निसर्ग ही तर त्यांची आईच पृथ्वीला आई मानत हे तर ओघाने स्थानच. शेतीची देवता म्हणाली आणि समृद्ध बीज रोवती युवती हिची कथा वारली लोकसंस्कृतीत आदराचे स्थान राखून आहे.

जंगलात निसर्ग सान्निध्यात ऊन, पाऊस, वारे तर सतत सहवास आणि संपर्क. वाळीवारे काहीवेळा त्रासदायक ठरू शकतात. मग त्यांचा त्रास कमी व्हावा म्हणून त्यांना प्रार्थना केली जाते. यावावदिवारन् देवाला " जातं. तर “ढगशारदेव” नावाने आकाशातले ढग वंदनीय ठरतात. सर्व सृष्टी निर्माणकर्ता ब्रह्मदेव वारली समाजात “ब्रह्मनदेव” म्हणून पूजला फायदा. कोकणातही वाड्यावाड्यात अशी ब्रह्मणदेवाची छोटी मंदिरं.

पाणी हे जीवन असंतुलित आपण म्हणतो, आपल्याला आवश्यकता लक्षात ठेवा “ त्यालाही नारनदेव” असंबोधून त्याची प्रार्थनाही वारली करतात. जलचंद पाणी ठेवणारे तलाव, जंगलातून वाहणारे झुळझुळ झरे हे देखील पाहणारे देवच! झर्याला “जऱ्या देव” तर तलावाला “बत्तीसपोह्या“ बसा जातं. या सर्व नावांचा संदर्भ वारलींच्या लोककथांमधूनच नदी ही तर जीवनदायिनीच. “वरमादेव” म्हणून शुभकार्य शक्तिला नदीचं स्मरणही जातं.

आकाशातले सूर्य, चंद्र हे मोकलांचे आभाळ अनुभव फिरणाऱ्या वारल्या देवाचे ! क्षितीजावर उठून उठी धन्यवाद चांदणी “सुकेशरदेव“ ओळखली जाते.

रामायण आणि महाभारती व्यक्तिरेखा आणि संपूर्ण देवताही वारलांना पूजनीय आहेत. जुगनाथ आणि भरजा हे दांपत्य म्हणजे विष्णू आणि लक्ष्मी. याजोडी राम, लक्ष्मण, सीता, मंदोदरी, रावण आणि पांडव वारली समाजाच्या धार्मिक समर्थक आहेत. इतकेच नाही तर तांदूळ बसून ठेवण्याची कणगी देखील त्यांना वंदनीय आहे. जंगलात ज्याचं भयं वाटतं तो वाघोबा सुद्धा यांच्या प्रार्थनेचा विषय आहे.

यातून तुमच्या लक्षात येईल की त्यांचे निसर्गात जगणारे वारली आणि देव! देवता बसणे, आपल्याच कारणाने, पूजा करणे असंभवनीय येत आहे. पण ज्यांच्यावर वारली समूह चंद्राच्या जीवनाची ती सर्व निसर्गाची रूपं आणि घराच्या कोठरातली कणगी सुद्धा त्यांना पूजनीय आहे!

व्यक्ति आपण "देवत्व" पाहतो हे आदिम काही मागास समजले आहे आणि निसर्ग बांधवल्या जाणार आहेत.... हो ना?

स्वत:ला आणि कुटुंबाला जपा, काळजी घ्या !!

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.