लेखक : जयदीप कर्णिक

भरभक्कम धरण. लांबवर पसरलें, बांधून ठेवलें हिरवं पाणी. मस्त पाय टाकून बसलोय. धरणाला भेगा पडल्यात, पण अगदीच किरकोळ. अचानक धुवाधार पाऊस सुरू झाला. बघता बघता आज्ञाधारक पाणी वेडंपिसंय. दीवाराला मारतांय. भेग घुसू लागली. अक्राळविक्राळ रेटा. भिंत टिकणार तरी किती? एका क्षणी धरण फुटतं आणि आपण त्या गटांगली खूली खाऊ. प्राणांतिक धडपड. झाड झाडाची फाड, खडक, हाताला जे त्याला आपण धरू पाहतो. भरभर आपण घामाने भिजून आपण भिजून… सम खडबडून जागा आणि छानवर घामाजलोय हे लक्षात ठेवा.

पहाटेचे तीन वाजलेत. फोन कॉलनेमला उठायला लागायला समला नवीन नाही. अल्पवयीन कुटनीट मदतनीस सेवाभावी मत मानसोपचार विशेषज्ञ म्हणून रुजू समूहापासून तिकडेच निवडनी काही गडबड केली की समीरला फोन यचच. इमर्जन्सी तर फोनवर सूचना स्थानिक पण इमर्जन्सी असेल तर नेटवर्कला जावं लागलं. आश्चर्य बायको आणि सहा वर्षांचा यश एका घटकामध्ये आणि हा. उगाच त्यांना पद्धत रोजचीमोड?

आज स्वप्नाने जाग आली. कालच्या केसशी संबंधित हे स्वप्न असेल का? अलिप्त राहण हे मानपचार तज्ञांसाठी मार्कतसो महत्वसोच. ऐकणे, सांगणे आणि स्वत:चं जगणं या गोष्टीत भिंत बांधून त्याला यायलाच जमतं. त्याचा पेशा भाग होता. पण ते सोपं नसतं. लहान प्राणी तर अजबात नाही. मुलं म्हणजे देवाघरची फुलं सुंदर सुविचार तो लहानपणी शिकला होता. त्याला अगदी क्रूरपणाचं वाटेल. पण विश्वास तरी कसा ठेवणार? एक गुन्ह्यांची नुसती जंत्री वाचली तरी डोकंगर एकाला लागणार आहे. अगदी बालिश, किरकोळ वाटावेत अशा कृत्य अधिकारी अट्टल कुटीचा थरकाप होईल अशा वेळी जघन्य अपराधी त्यांची मोठ्ठी श्रेणी असते. गुन्ह्याच्या प्रतवारीप्रमाणे पोलीस केस, न्यायालयीन खटले या जोडलेल्या काही मुलं वाचतात, काही सुधारगृहात जातात, तर सोळा ते अठरा वयोगट निर्घृण कृत्य काही नवीन गटातल्या गटांसारखं खटल्यांना आणि शिक्षा सामोरं जावं लागतं.

सतत मुलं येत होती. काही नवीन मुलं होती, काही पुन्हा पुन्हा येत होती. त्यांचे उत्तर घेणे, त्यांना बोलणे करणे, घटना घडणे आणि त्यामागची पार्श्व स्थान घेणे, त्यांना काही मोजकेच राहतात तयार करणे ही कामं थकवून गेली होती. ह्या काही जण करणं खरोखरच अवघड हं. झटका उशिरापर्यंत त्याला त्रास होत नाही, पण चार दिवसांतही फोन येत होते. जेमतेम चार पाच तास आराम करत होती. 'खबरदार आज मला फोन केला तर', तो नाईट सुपरवायझरला विनंतीला.

आज फोन आला. पण हे स्वप्न. तो खिडकी आला. गाव आणि जगाच्या दिव्यांनी रात्री आणि दिवसातली सीमारेषा टाकून दिली होती. मावळती चाललेला चंद्र अगदीच मलूलाकडे होता. तो बेडरुम मध्ये आला. आईला बिलगून झोपणारा यश आता मोठा दिसत होता. लहानपणी अगदी गुणी बाळा यश आता दिवसेंदिवस हट्टी चालला होता. प्रत्येक गोष्टीला विरोध, आपलाच हेका चालवला शिकला होता.

दिवसभर असंच करतो का? त्याने बारदा बायकोला विचारलं. 'हो रे, फार त्रास देतो', 'नाही रे, अगदी गुणी आहे आपलं बाळ' - ती प्रत्येक वीजला वेगळं उत्तर देत राहा. एकदा त्याची मित्राशी जुंपली होती. यश मित्राला चांगलाच कारणीभूत असल्याने त्यांना उमेदवारी मिळवून देणे खूप अवघड आहे. अगदी फिरकी हल्ली. गप्प बसून उद्योग करत असतो किंवा मगच चवता दाखवून मोडतो. त्याला यशाची काळजी वाटली होती. पण काम पूर्ण बुडून गेल्यामुळे त्याला स्वतःला त्याच्याकडे लक्षच देता येत नाही. यशाच्या अंगावरचं पांघरूण करून तो पुन्हा आपल्या सारखं मध्ये आला.

बाल बालिश मुलींच्या मानाने मुग्या प्रमाण जास्त का? अशी मुलं आतूनच काही भेडसावत आहे की हा संगोपनातला दोष? भयंकर भयंकर गोष्टी सांगणारी, अंधारात पटकन आई बाबाला बिलगणारी, नुसत्या सावळा किंवा मोठ्या आवाजाला घाबरणारी, उत्तरदायी गोष्टींसाठी आईवर, मोठ्यांवर कधी होणार मुलं क्रूर चूक आणि बनतात? एखादं विध्वंसक कृत्य त्यांच्या आतला कोवळा तंतू तुटला असतो का? कुठल्या अनावर क्षणी आपल्या तात्कालिन गरजेसाठी ती एखादं टोकच कृत्य करू शकतात? त्यांना काय आनंद वाटतो? फुलपाखरांचे पंख उपटणे, लसलसत्या कोंबाला चिडून यातून वजनात आनंद घेतात ती व्यसनांचा डोस टाकावा तशा आनंदाचा डोस वाढवा का? सर्वपक्षीय पार्श्वभूमी लाभार्थी घराणेशाहीबद्दल, घरदार नसलेल्या निवडक, निवडक वापरल्या जाणाऱ्या सर्वांगीण बद्दल, दारिद्र्याचे चटके सोविश्व बद्दल आपल्याला कणव वाटते. गरीब घरातली मुलंच ग्रहावरची वाटते. त्यांच्याविषयी हळहळ शोधून, किंचित सहानुभूती, किंचित संवेदना शोधून निर्लेप माने पुढल्या मुलाकडे वळता येत आहेत. पण संपन्न हाणून जायला विरोध… विचार प्रवाह प्रवाह प्रवाह प्रवाहात होते आणि सदृश्यपणे चालू होते.

“मुलावंत म्हणणे ऐकणे हे माझे मुख्य काम आहे”, तो पुन्हा बायकोला सांगत होता. “इतकेद्या सांगून वाईट मुलं स्वत:बद्दल किती क्षुल्लक प्रसंग सांगताना! आईने बाथरूममध्ये ठेवल्याचा, मित्रांनी एढोल्या, ए गंड म्हणून सांगून टाकल्याचा, आपण खाली पडून मित्राला बोलावल्याचा, वाईट माणसांनी सतत पाहिलं. अपमान करत सिगरेट, मोबाईल, पिता बघू नचाचा, मोठा भावलागारेटना बघितलं तेव्हा त्याचा तोंडात सिगारेट घडवायचा… एखाद्याने काय सांगावं, तर समभाग समभागात खुनशीपणे ते शांतपणे नुसता बघत आरामात जमतात.” समीर इतकं पोटतिडकीने सांगत असताना बायकोला शब्दकोडे अडवलेला शब्द जास्त महत्त्वाचा होता.

या जगाच्या धावळीत बघाकडे बघायला वेळच नाहीये आई बापांना. छोटी छोटी म्हणताना मुलं पटकन चुकले जातात. चूका निवडीवर शिक्के बसतात. आईवडील बेपर्वा तर कधी अभ्यास करतात, समाजाने पाहीले बसलेले असतात, समीरने गेल्या अनेक बघितलंय. मुलं सुधारगृहात येतात, जातात, राहतात, राहतात. काही घरांचे दरवाजे त्यांना बंद करा, काही दारे तोडून ते उघडत, काही क्षणातच घर मानायला انصاف. चारसहा प्रश्न अवघं उद्धस्त होईल अहवाल अनुभव करतात. कितीतरी मुलं अगदी साधी भोळी. अगदीच शेजार पाजारची. ही मुलं आपल्याच गोष्टीत, हे कितीही भयंकर आहे, त्याला राहून राहून वाटतं. आपण आनंदातही आपली तुपली करतो हे विचारांनी त्याला स्वतःचाच रागही अनुभव. पण विचारांना थोपवता येत नाही. भयंकर लाटा सतत आदळत राहतात. इतकं त्रासदायक काही तोकोला सांगत नाही, पण यश मोठा व्हायला वापरून. त्याच्या मनावरचा बायका चाललाय हे स्वतःशी नाकबूल करू शकत नाही.

सात वर्षांच्या सुरेशला जाताना पैसा कमवमार्ग मार्ग सोडला होता. मोठ्या चषकावर फळ कंड्याची नजर असते म्हणून ते त्याच्या पासमध्ये कसल्या कसल्या ठेवतात. नऊ वर्ष आपला खाऊला शेजार वेगळचा विनोदाचा लावला होता. अकराच्या आरिफला टपरीवाल्याने वर्गातल्या पोरांना टपरवर आणायला रीतसर नावलं गुण. घडला गेला नसतो तर त्याचं प्रमोशनही पार्टी. तेरा रघुला आईच चक पिशव्या भरून दारूच्या गुत्त्य उभी स्वस्थता. पंधरा वर्षमंताने गाडीचा दरवाजा अलगद उघड उघड कौशल्य प्राप्त पोलीस हे गुण. रापलेली, खाली काळी वर्तुळं आली, उवांनी भरलेली डोकी कराकर खाजवणारी ही मुलं सुधारगृहात धुऊन चोख स्वच्छ उघडी किती गोजिरवाणी दिसली. त्याला पुन्हा मिळतो मुलं त्याला गोड हसली की त्याला चरकायला व्हायला. त्या घाणेरड्या, किळसवाण्या दिसायला सर्वांगीण निवडक तो व्यावसायिक सफाईने बोलू, पण आपल्या निवडक घटकच ती नीटनेटकी त्याला अगदी नको नको व्हायला.

"आज यशने कमालची केली." बायको सांगत होती.
"मला त्याची दखल घेतली. बायकोचा चेहरा फुलला होता.
भेटल्या हेमंतला त्याने आतल्या आतल्या गप्पांचे स्थान.
"तू बघ ने जा गं त्याची. आणि आपल्या पक्षात एखादच्या दिवशी तर पकडी खेळवा, सी सॉ खेळावं."
“अरे गम्मत आहे रे स्वतः. तू कसलं टेन्शन घेतोयस?”
पोरगं नको तर भयंकर गोष्टी करणं आणि तू निवांत हसतस? तुला कितीदा यशचं दप्तर अधून भागत जा, मोकळे पानटपरीपाशी तो घोळत नाही बघत जा, कोणाला तो त्रास देत नाही, त्याला छळत नाही. याकडे लक्ष ठेवत जा. पण तू पर्याय आहेस. अगं अशी रचनाच होते सुधारगृहात निवडीची.”
"धिस इज टू मच समीर. तू जरा अतीस करतो. काम खुपच का आज?"
"हो, दमलोय मी. जरा पहा."
"सुट्टी घेतली का दोन दिवस? मस्त आराम कर."
"त्याला जाऊया त्यापेक्षा. गावाला आप्पांना फोन लावतो." काम सुटका करून घेण्याच्या विचाराने तो वेगळाच.

वळणावळणाचे चिन्ह, उतरून आले ढग, वाऱ्यावर हलणारी शेतं… समीर अनुभवला.

गाडी घरा थकली. अंगणातच आप्पा आणि टिप्या. समीरला बघून टिप्या अंगावर । लाड स्वत: करत बसवशी समीरनेची सुटका करून तर त्याने यशाकडे आपला मोहरा वळवला. यशही टिप्याला बघून हरखून गेला होता. दिवसभर यशाकडे बघणार नाही. फक्त यश आणि टिपा. त्याला खायला देणं, शेकहँड करणं, बॉल फेकून आणायला शिकवण यापासून त्याच्या अंगावर चढायला गेला, त्याला शेपूट ओढायला इथपर्यंत खेळ बदलला. ताटल चंचला त्याला खायला आला आणि कोणाकडे लक्ष नाही बघून यशाने त्याच्या ताटलीत सुभाष मुठभर माती टाकली.
“हे काय चाललंय, यश! दोन ऊन देईन पुन्हा टिप्याला त्रास दिला तर” सम जोरात ओरडला.
यश बोलला नाही. नजरेत थंडपणा होता की खुनशीपणा? तो हबकला.

समीरचा आवाज ऐकून आप्पा आणि बायको धावत बाहेर आले. आप्पांनी शांतपणे यशला जवळ घेतले. ताटलीत खाणं कोंबडं दिलं. यशचं बोट धरून पुन्हा ताटलीत आणून यशाकडे दिलं. यशाने ते टिप्या ठेवलं. टिप्याने लाडाने शेपटी हलवली.

“चल, जरा फिरून अनेक.” आता आपली पाळी आहे हे समीरने ओळखलं. तो मुकाट्याने अप्पांचा मागोमाग निघाला.

खरं तर अजून मघासाच्या धक्क्याला सावरला.

“यशचं चुकलंच रे, पण तू किती जोराने ओरडलास! अगदी डरून गेला पोरगा.”

“घाबर गेला म्हणजे काय, त्याची चूक त्याला कळायला नको? करतोय ?”

"भयं बियंकर काही रे. त्याचं चुकलं हे खरंच नाही, पण खोडसाळपणा होता तो. टिप्यासोबत दिवसभर मस्तीच चालू होती ना त्याची.थोडं जास्तच त्यानी. पण चुकली रे त्याला."

“काही काय आप्पा! शेपटी खेचून टिप्याला त्रासपर्यंत मी समजू शकतो पण त्याच्या अन्नात माती कालवची? हे विकृत नाही का?”

"नको रे जाडे भरडे शब्दावलीस. निवळ खेळत होता. आता टिप्या हे बघण्याचा प्रयत्न करूच पण विकृत, भयंकर क्रूर माणूस लेबल नको लाऊस. क्रर्य आहे, पण अगदी आदिम. वास्तविक क्रौष सांगू नकाच. कुहलच म्हणायला हवं. तुला का समीर, माणसांनाच पिकं मारलेली कष्ट द्यायला, जोखून बघायला, शिंगांना शिंग मजबूत टक्कर घ्यायला. विचार करून बघतात. तुमच्या आधीच्या मोत्याच्या शेपटीला बांधून तुम्ही लवंगी माळ पेटवली होती, आठवतं? डबा खायच्या खाली आधिच राजूचा डबाऊन हा दगड भरून ठेवली होती. रमेशला नीट पोहता विहिरीत ढकलं येत नसताना. आणि काजवेलीत भरतातून विसरलास आवडतं?"

"हो आठवतंय ना." त्याला गोल गोल करून मोड्याला त्याच्या घरातून बाहेर काढा, तुरांच्या झुंजी लावा, बोराएवढ्या कैऱ्या नुसत्याच ओरबाड, उद्या खुडला कोणी सांगायला नको म्हणून आज मोगरी अर्ध्याकच्या कळ्या चिरड क्षणात आली.

"कुणाला तरी त्रास देणारी एक आणि इच्छा असते. नुकतं जन्मलेलं बाळ आईला काय कमी त्रास देतं? अगदी इवल्या इच्छा ह्या क्रियांच्या मागे. त्या इच्छांकडे जरा नजर टाकायची. बघा, समजव तर कधी संघर्ष कर. नागरिकत महत्वच म्हणजे बसणे. तुम्हाला लेबल त्यांना वेगळं काढत नाही. आपण स्वत:लाच वाटायला लागलो आहोत हे आपणास मोठे भयंकर आहे.”

“तुम्ही आप्पा! समीर आता जरा नरमला होता.

"चूक केल्ये हे सांगायला हवंच समीर, वेळ रागव हवं. शिक्षाही योग्य नाही, पण शिक्षाही जास्त नको. शिक्षा माणसाला सुधारायला मदत करणार, त्याला आणखी वाईट बनवणं नको."

जरागळं वेगळं वागला कचरा म्हटला म्हंटलं की चाणी टपलेल्या समाजाला आप्पा काय बोलले ते समजलं तर सुधारगृह सुधारला कितीही कमी झाली. सुस्कार सोडत समीर स्वतःशीच पुटपुटला. आप्पा कळल्या न कळल्यासारखे हसले.

रुटीन पुन्हा सुरू आणि शांती दिवसात चिट्ठी आली. 'यशाचे हल्ली वर्गात लक्ष. वर्गात मस्ती करणे, शिक्षकांच्या नकला करणे आणि अभ्यास न करणे पूर्ण करणे आहे. Thairी yagalी एक एकsएकala येऊन येऊन येऊन येऊन. '
यशचं बोट धरून समीर मैदानाकडे निघाला आणि गावाला आप्पा गालातल्या गालात हसल्याचा त्याला भास झाला.

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.