लेखक : शोभा भागवत
(आशवाणीतील स्नेहबंध कार्यक्रमातील 'मुलं, पालक आणि घरातून जडण जडण' या मालिकेमध्ये सहभागी करून घेतलेल्या व्यक्तीने लिहिले.)
लेखन व स्वाभिमान – शोभा भागवत; प्रश्न व व्यापारी – देव. ऋचा
संकलन – आभा भागवत; संकल्पना – प्रसाद मनेरीकर
पालकांनी आनंदशी खूप खेळावं. मुलं मुलं खेळत असतात, चांगली खेळी तर ती चांगलं नातंही निर्माण करते. खेळातून तयार होणार पालकाना आणि आवडचं नातंही खूप महत्त्वाचं आहे. पालकांना जर आवडशी काय खेळणार हे कळलं तर ते नातं अधिक चांगलं होईल. पालकांना खेळ की असं वाटू शकत नाही की मैदानावर खेळ खेळतो. पण भेट सुद्धा खेळता खेळता पुष्कळ. आणि ते लहान वयात आवश्यक आहेत. एरवी पालक-मुले संवाद असे असतात, "बघ हं, आंघो केली नाहीस तर गंभीर ठेवीन. पाचांत विकास संपला तर बक्षिस. दाघासालेस तर झोपू शकत नाही, लक्षात ठेवा." हे तणतणावाचे, शिस्तीचे संवाद कमी व्हायला खेळ मदत करतात.
आईला मुलं आणि जेव्हा खेळतात तेव्हा दुनियेत जातात. काही आनंदी संभाषण नसतात. त्या खेळातून मुलं गुण शिकतात. घरात खेळणे शारीरिक आणि मानसिक असे दोन्ही खेळ खेळतात. समजा आई आपल्या विचारतेय 'काय खेळूया?' मुलं म्हणतात 'जंगल-जंगल'. एक मूल लीडर, त्याच्यामागे दुसर मूल, त्याच्यामागे आई. लीडरलें मूलतं की जंगल या मूळे जावं की त्या घटना? इकडे गेलं तर शत्रू का तिकडे गेलं तर शत्रू असतील? त्याप्रमाणे ते निर्णय घेतात आणि इतरांना सूचना देतात. गेल्यावर त्याला शत्रू लपलेले. मग ते तुमच्या आईला आणि भावाला सूचना देतं, "आता चाल करू बरं का. हर हर महादेव." आणि मग काल्पनिकाई जुंपते. मग तिघंही साहित्य करतात, शत्रू पाळून जातात. मग हे हुश्श करून निवांत मार्ग. आई तुम्हाला म्हणतो की आपण शब्द खेळूया. आता धावपळीचा नको. तुमच्यापैकी एकानी दगड व्हॉल आणि एकानी माणूस व्हॉट माणसाने दगडाला काय कर ते नंतर. माझा मोठा दगड होता आणि मुलगा होता. तव्हा त्याला दगड चढवला, ढकललं, इकडून तिकडे नेऊन ठेवलं. आणि तिला अजबत आवडत नाही. मग तो दगड आणि ही माणूस. हिनी त्याला हात सुद्धा लावला नाही. तिनी लांबून त्याला फुलं वाहिली, आरती ओवाळली, नमस्कार केला. मग बसना आठवा आणि आता की तुम्ही शांतता. आणि तुम्हाला कसं वाटलं? विचार म्हणाली, “मला अजितलं नाही त्यानी मला स्वतंत्र आणि ढकललं. दगड मारला म्हणून काय वागव आवडतं का?” मुलगा म्हणाला, “मला पण आवडलं नाही मला देव केलं. मी काय आहे का? मानसिकतेची पद्धत मानसिकता होती. असे मानसिक खेळ खेळत राहिलो आपण तर कल्पकता खूप आनंद. हे खेळ विचार ज्ञान माहिती देतात. तुम्हाला मोकळेपळ नवीनच अनुभव घेतात. हा आनंदशी होणारा संवाद नेहमीपेक्षा असतो. तो आवडणार नाही असे कोणी पालक नाहीत. अशा खेळांमध्ये आनंदी कुटुंबे येत आहेत. असं म्हणतात की 'जे कुटुंब एकत्र खेळतं, ते एकत्र राहतं.' निश्चित काही वयात असे खेळ गुणपत्रात तेच ते पुन्हा खेळावेसे वाटते.
पालक हल्ली त्यांच्या दिनक्रमानीच उदाहरणे देऊन टाकले जातात की फक्त आपण त्यांना वाढीव काम मानतो. आणि जास्तीचं शल्य नको वाटतं. खेळ खेळून जर मूळ आनंद, आनंदाचे वातावरण तर खेळात खूप हसणारी आई, खूष होणार बाबा, असंच वातावरण बदलेल. कुटुंबाची. कामं हलकी होती. मूल कदाचित न कुरकुरता अभ्यास करेल, आनंदाने जेवेल. आईबाबा आपली कामे उत्साहाने उरकतील. मग अशा कुटुंबाचं काम वाढतं का कमी म्हणायचं? उलट कामं सोपी होतील.
नाही तर बाबा, घरचालाला असंतुष्ट की आपल्याला काम म्हणतात “अब पाट्या टाकायला”. खूप आनंदाची ही समजूत होती की काम करणे म्हणजे पाट्या टाकणे. खरंच हे समजलं पाहिजे की हीच गोष्ट आहे. काम म्हणजे बोअरिंग असं जर पालकत्व समीकरण असेल तर त्यांना कोण निवडणार? कोण सिद्ध करणार? काम किती छान? सध्यातरी असंतुष्ट आहे की पैसे काढायला नकोत. त्रासदायक शारीरिक नसणे, ते एका जागी बसून काम करतात, खूप मोठेच काम करतात. त्याही शरीर अगदी आंबून जातं, मन थकून जातं, पावलं जडावतात. अशा अवस्थेत ते हॉटेल. हा जो आरामात जास्त उठण्याची वेळ तो कंपनीने माणसाच्या कुटुंबावर चोरलेला वेळ असतो. खरे तर अनुभव लवकर निघून, चहा पिऊन ताजं ताजं, मला फिरायला पाहिजे. बायकोलाही स्वतःचा वेळ. ती कदाचित मनापासून स्वैपाक करेल. असंगत व्हायला हवं, पण ते होत नाही.
खेळा फायदाहार-जीती मूळ वातावरणच बदलतं. वातावरण निवांत शक्ती खेळणारा आहे. अनुभव तर घ्या! सोबत कॅरम खेळा, पत्ते खेळा, बुद्धिबळ खेळा, साशिडी – ल्युडो खेळा आणि परिणाम बघा काय होतो. घरच खेळलं पाहिजे असंही नाही. घरा जवळटेकडी असेल तर माग टेकडीवर फिरायला पाहीले जा. त्यांना झाडं, पक्षी दाखवा. पावसाळ्यात बोलतबिया करा, त्या पेरा आणि काय ते बघा तरी. मोठा बदल होतो. आपले खेळ आपण शोधून काढूया आणि प्रसन्नता निर्माण करूया असे नाही प्रत्येक कुटुंबाने आपल्याला पाहिजे.
आई वडलांनी आवडते हे बोललं पाहिजे मी जे काम करतो ते मला खूप बोलते. आणि त्याचा मला खूप फायदा आहे, मला उत्साहाचा उपयोग आहे. मला कधी कंटाळा येत नाही. हे आनंदनी लहानपणी ऐकलं पाहिजे. तर त्यांन कार्य संस्कृती छान होईल.
परवा एकदा गंमत गो. एक नवीन खेळ श्रुती पाणसेच्या पुस्तकात वाचून खेळून बघितला. माझ्या नातवंडांसाठी प्रश्नावली काढली. त्याचा अनुभव असा होता की १२ वर्षाचा मोठा नातू हल्ली खूप रागारागाने बोलतो, त्याच्या लक्षात यावं की आपण जास्तच रागावतो आहोत. प्रश्नावलीत असे प्रश्न होते -
चारचाकी गाडी कोण चालवतं? तर बाबा.
स्कूटर कोण चालवतं? - तर आई.
झाडली साफसफाई कोण करतो? - बाबा.
स्वैपाक आणि इतर आवराआवरी कोण? - आई.
झाड रागावतं कोण? - तर आई आणि बाबा.
याउचाची नावं होती, पण त्यांच्याकडे अजबत लक्ष दिलं नाही.
पैसे कोणतं? – तर आई, बाबा आणि दोन्ही मुलं अशा खुणा केल्या. मी, “तुम्ही कुठले पैसे काढता रे?” तर म्हणतो, “नाही का आम्ही छोटी खेळणी करून तुला विकत आणि पैसे देतो?” मी त्यानां गिऱ्हाईक असते, तो आमचा मोठ्ठा खेळतो. मला जे त्यांच्या लक्षात आणून द्यायचे आहे त्यांच्याबद्दल त्यांना पार खोडून टाकलं.
या संधीने बालभवन बद्दल सांगेल की – मला बाची शिस्त असते. कोणतीही सत्य पुराणी असणे ही गरज असते. श खुशी चंद, त्यांचा आनंद या महत्वाच्या गोष्टी नसतात. घरची शिस्त सीट असते, ती दिनक्रमात निवडक बसण्याची जरूर असते. त्यांनी जे जे हवंय ते करणे आवश्यक आहे. बालभवनमध्ये अशी कुठलीही शिस्तवर लादली जात नाही. त्यांना जे हवं ते शोधून काढता येतं. आमच्याकडे काही हिंडणारी मुलं असतात, त्यांना बालभवन घ्यायचे चंचुकार. ही मोकळीक त्यांना खूप उचले. तेल मुलं आई वडलांना सांगतात, "तुम्ही का आम्हाला ओरडता? बालभवनमध्ये आम्हाला कोणीही ओरडत नाही." त्याबद्दल मला विश्वास वाटणे हे फार महत्वाचे आहे. चालत कामं चालवतात हे लक्षात घ्या वागवं लागतं.
खेळ खेळला म्हणतो, हे बघितलं तर पुष्कळ खेळ खेळल्या घरात खेळता येईल हे लक्षात येईल. मूल वाढताना पालकांना अनेक तणांना सामोरं जावं लागतं. लहान होऊन उठवा, त्याला शू पालन्या, त्याला दात घास सांगा, त्याचा चेहरा स्वच्छ करा, हात धुऊन घ्या, नाश्ता द्या, दक्षिणा, मैदाना, दप्तर भर, व्हॅनपर्यंत पोहोचवा. हा सगळा सकाळचा अंक असतो. आणि स अनेक आश्चर्यचकित.
"बाबा, भूगोलाची नवी वही आणली सांगितली."
मग बाबच बदल डोकं फिरतं, “मग दिसत नाही? कोणी बोल का बघत बसला? रोजर्टून बघत बसतो आणि वेळ घालवतो.
"नाही नाही, चालणार नाही. ताई मला ओरडतील, शिक्षा करतील.
या प्रकारचं संभाषण सकाळच्या चढाईत अजबातच परवडत नाही. कारण कामांमध्ये एजून एक भरते. या मार्गाने वातवरण आपल्याला दूर ठेवतो आणि जगापासून नेतो तो खेळ म्हणतो. माझ्या तंत्रज्ञानाचा खेळ खेळू शकतो. दोन समोर – एका मुठीत नाका आणि एका मुठीत कागदाची पुडी ठेवली आणि विचारलं – “ओळख कुठल्या गोष्टी काय आहे?” मूल एका हाताला म्हणेल, बरोबर का चूक ते मूठ उघडल्यावर कळेलच. कधी शिताफीनी दोन्ही दोन्ही दोन्ही एकाच वेळी आणि हात मोकळाच असंतुष्ट करता येईल. मग मुलाच्या पक्ष त्या व्यवहार – “आता मला ओळखायला सांग” असं सांगता येईल. मध्ये गंमत अशी की दर आपण मुलाचा खेळ असला पाहिजे असे नाही, पण त्यानी आपला घ्यावा कधीतरी. जसं अभ्यासचही करता येईल. नेहमी तुम्ही त्याला प्रश्न विचारला पाहिजे? त्याला विचारू दे ना तुम्हाला. आणि तुम्हाला येत नाही. त्याला फार आनंद वाटतो. ठळकपणे असंबद्ध येतं की लक्षात येतं. एखाद्या कवितेवरचे प्रश्न आपण विचार करतो तर असंभव याला कळलीय की नाही कविता? पण प्रश्न विचारला तर त्याची उत्तरं देतो. आपल्याला वाटतं लक्षं नाहियें पण त्याचं.
कधी म्हणता येईल, "हा रुमाल घे. पण जादूचा आहे बरं का. मी तुझ्याकडे टाकला की त्याचा बॉल होईल. आणि तू टाकशील तेव्हा त्याची पक्षी होईल. आता आपण खेळूया." खेळता खेळचंद प्रत्येक त्या रुमाला रूप पालटेल. कधी त्याची छोटीशी मुलाशी होईल, तर कधी त्याचे छोटंसं मांजेल. कधी त्याचं अंडं होईल. तर कधी चन्या मन्या बोरं खायला पानांचा द्रोण होईल. कधी त्या रुमालाचं फुलपाखरू कधी उडेल. किंवा पक्षी खेळत मैदान. असा हा खेळ काही वेळ चालेल.
कधी वर्तमान चपापान पाहिला आणि मुलगी पत्रकाराला सांग, “याच्यामध्ये गोंधळ हा शब्द आहे सांग.” ती शोधेल आणि अचानक तिला प्रश्न करेल. मग ती आपल्याला आश्चर्यकारक शब्द सांगेल आणि आपण शोधू शकता. कधी त्या शब्दावर आपण चर्चा करू शकता. कधी तो शब्द न सांगता त्याचं वर्णन सांगा. काही शब्द शब्दात सांगेल तर वेळा पत्ता पण ओळखत नाही. स्वीकृत कृतीयुक्त भागीदारी केली आणि ती खूप आनंदातून, असंतुष्ट की नाही? तो म्हणजे खेळ.
बाजारातून आणण्यासाठी खेळण्याने मात्र मला एवढी मजा नाही. एक पालक पूर्वी आले होते, “मी रोज आरामखुर्चीत बसून पेपर वाचतो. माझा मुलगा बघतो आणि आरामखुर्चीत बसण्याचा प्रयत्न करतो. पण त्याला काही बसता येत नाही. म्हणून मी त्याच्यासाठी एक छोटी आरामखुर्ची आणली. तो दोन दिवस बसला आणि पेपर वाचतो. उलटा धरून वाचला. पण आता काय करू? आता तो बसत नाही. मला इतकं हसू पडतं आणि मी गंमतीत त्यांना बसंत की, “दोन तीन मूलं मोठं पण आपणच राहिलो ना? आपण नाही झालो. तीन दिवस आरामचीत बसून त्या मुलाचा कुटिल गोष्टीला रस संपला. त्याला काही पुन्हा बस पण वडलांना ते बघता बघता कसा कसा आपल्यासाठी बसतो. तसं काही खेळा मांडणे – आणणे – बाहेर खेळायला आणि त्याच्यातून मूल पडलं. पण आई बाबांना वाटते की नोंदणीचे पैसे आपण आणले आणि खेळत नाही का पुन्हा? पण त्याचा निर्णय आहे ना?
अजून एक वाईट गोष्ट म्हणजे किंमतीत खेळ आणणे आणि ते कपाटात ठेवणे. आमच्या एक बाई सांगायच्या हा प्रसंग. त्यांना आईनी चंद्राची भातुकली केली आणि ती सेफमध्ये दिली. एकदा आई झोपली होती तर त्यांच्या मैत्रिणी गावी. तर भातुकली त्या खेळात खेळत. आई उठल्यावर एवढी रागावली, “मला विचारल्याशिवाय का काढलीस भातुकली?” मग विचार म्हणाली, “तुला विचार जे खेळावे लागतील ते खेळ नकोत मला.” पालकांची भूमिका काय आहे ते घेणे महत्वाचे आहे. पालक नेहमी पालकत्वाच्या सिंहासनावर बसलेले असतात. खेळातून आनंदच अनुभवावा, अशी भूमिका. ज्या खेळात तुम्हाला विरोध निर्माण होते, मी फिरो, तू हरलीस, सांगून चिडवणे असंतुष्ट पालकांनी वागू नये. कारण तो खेळ मुलाच्या मनोरंजनासाठी आहे. त्याला गुंतवत नाही. त्याचा विश्वास व्यक्त करणे, हे कधीही विसरता कामा नये पण ते पालक भेट देतात. निवडक पालकांशी खेळ तर खरेच निवडतो. पण पालकांना खेळ कळत नसला तर मुलं कंटाळतात. अनच पालका सिंहासन आड येतं. खेळात त्यांची तुलना कोणाशी निवडून नाही. चंच महत्त्व तर राग मोठा. मीच फिरायला हवं असं वाटत असताना पालक जर म्हणत असतील, “तू कसला फिरतोस, तो मल्हाराच फिरणार बघणार पैज लावतो मी.” असंतोष चेष्टेत बोललेलं सुद्धा तुम्हाला अजबात बोलणार नाही. अशा पालकांनी इतरांची उदाहरणे सांगू नयेत. मुलं त्यानी चिडतात हे लक्षात ठेवा. लहानपणी मूलं किंवा हरलं तरी त्याला बक्षीस द्यावं. बक्षीस केल्याबद्दल हे त्याला सांगावे. यश तुमच्या पक्षात नाही, पण प्रामाणिक प्रयत्न करणे तुमच्यासमोर आहे हे मुलावर खेळाच्या माध्यमातन फार छान बिंबवता येत आहे.
पालकांनी हे लक्षात ठेवलं पाहिजे की आपलं कुठलंही वागलं जातं. ते पाहते तसं वागायला पाहिजे. बोलणे ते प्रोत्साहनच बोलायला हवे. खच्चीकरण करणार नाही. अशा प्रकारे पालकांना स्वतःला कळलं की काय हवं आणि काय नको तर मनाची काळजी आपणच उठू. आणि तरीही मोकळेपणानी सांगा, "तुला काय वाटतंय ते मला कळतंय रे. आता मला कळलंय मी बदललोय. तुला वाईट वाटेल मी वागणार नाही." अशा प्रकारे कबुली अजबात संकोच करू नये.
पालक सभासद मी नेहमी सांगतो की “मुलांना मारू आणि रागावू नका.” कारण गिजुभाई बधेकांनी हेच आहे, “तुम्हाला निवडीसाठी काही करवंसं वाटतं का? तर त्यांना मारू आणि रागावू नका. एवढ्या दोन गोष्टी करा.” तर पालक म्हणतात, "आत्ता आम्ही तुम्हाला खूप मारलंय मग आता काय करू?" मी त्यांना सांगते की अडून राहा आणि तुम्हाला सांगा की, "माझं खूप कमी आहे, त्याची मला कबुली द्यायचीय. मला कळत वाकवशी कसं वागावं. मी तुम्हाला दिवस तुला मारलं. पण आता मी अजबात मारणार नाही." याचा फार चांगला उपयोग होतो. कारण मुलं फार उदार असतात. मुलं ते बसवतात. त्यांच्यात ती खिलाडू वृत्ती असते.
खेळाच्या वाटेचा बौद्धिक विकास सोप्या व्हायला हवा नाही कारण खेळ बाहेर काढत अनेक गोष्टी घडत असतात. आपल्याला सुचालनही नाहीत नवीन नवीन खेळ मुलं शोधून काढतात. मुलं घाटल्या जागा खेळायला शोधून काढतात. टेबलाखालची, कपाटावरची, कपाटाची आतली, ओट्यावरची अशी कुठलीही जागा. मुलं सतत जागा शोधत असतात. ती काय शोधून काढतात आणि अस्वस्थ नवे खेळही शोधून काढतात ते आपल्याला कळत नाही. मग जोडो आजची कवाली आणि आजबांचा चष्मा सुद्धा सुटत नाही. त्यांना खेळायला लागतं. ही विल्हेवाट सांगून मूल किती विचार करत आहे. हातांनी मूल जितक्या कृती करतो त्याची विशिष्ट प्रकार. मेंदूचा अभ्यास हे सिद्धलं की विविध न्युरॉन्सची जोडणीमध्ये होते आणि ते बुद्धीमत्तांचे प्रकार आहेत प्रगतीस गती. अनेक प्रकारची कामं मूल करू शकत नाही.
पालकांनी जर खेळ खेळिल पूर्ण लक्षपूर्वक पाहणे तर पालकही नवे खेळ शोधू लागतील. एक असा खेळ आहे ज्यात पालकांनी मला सांगावे, “दोघांनी असे दोन भाग करत राहून त्यांची रचना करा, दोन्ही हातांच्या हाताला चिटकले आहेत आणि एक हवेत आणि एक पायवाटेवर असेल.” ती रचना जमली की दिसते ती खूप सोपी वाटते, मग ते अजून तरी विचार करतात. एक पायी हात या तिथल्या, एक त्या उत्साही, अशा रचना त्यांना अधिक चांगले. त्याला मजा वाटते. कधी उभ्याने खेळून कंटाळलेली मुलं म्हणतील – आता आमच्या खेळून खेळूया. मग कल्पनाचा खेळ खेळता येईल. समजा हवा हा विषय तर ज्याला जे सुचेल ते हवेचं बद्दल वाक्य त्यानी म्हणायचं. कोणीही म्हणेल – हवेकडे असते. कोणी म्हणेल – हवा थंड असते. कोणी म्हणेल – कधी ती गरम पण असते. थंड हवेची ठिकाणं असतात पण उष्ण हवेची का नसते? कधी आपली हवा टाईट असते. हवा झाडाची पाणन हलवते. हवा हवा वाढवते. थंड हवेनी तेल गोठतं, खाली चं बर्फ बल. हवा नसली तर जगू कृती नाही. – असंगत जे प्रत्येकाला सुचत जाईल ते बोलेल तर हवेबद्दलची माहिती जमा होते. या खेळांना आवडतीच गंमतही वी. खेळ सर्वांची परीक्षा बघतात कारण ते सुचतात तेव्हा खूप महत्वाचं आहे. खेळात जे आहे ते करणं महत्वाचं च आहे. यालाच बौद्धिक विकास म्हणतात. बौद्धिक विकास म्हणजे फक्त निवडक विकास.
स्वैकघरात असलेले लहान मूल ओळीनी मांडेल, तिरकेवर ठेवेल, त्यांना जोडेल, एकात एक घालेल, एकावर एक रचना करेल. फक्त एका प्रकारच्या भांड्यांशी मुलं वेगवेगळ्या प्रकारे खेळू शकतात. असंतोष म्हणतात की घरल्या घराणे गणित आणि भाषा शिकवण्यासाठी अशा खेळांचा उपयोग करता येतो. दोन चा पाढा गुण शिकतात. दोन चिंचोके, चार चिंचोके, सहा चिंचोके असे प्रत्यक्ष बघायला मिळतात, मी पाढ्याची संकल्पना स्पष्ट केली होती. तेरे पाढे हे अमूर्तच असतात. बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार एवढं तरी मुळातून शिकवण म्हणजे गणिताचा पाया पक्का होईल. अशा पुकलीत गप्पा मारणे, अनेक अनुभव सांगणे, लहानपणी केलेलं वेडं सांगा. तोही एक खेळाचा भागच होतो. तसं कणिक भिजवली की एक छोटा सवाल दिला की ते काय बघतं. ताटल्या, वाट्या, अनेक आणि काय. कल्पना कल्पनाला आपण नियमच पुरे पडू नका. कधी काचे बाऊल्स खाल्लेले पाणी जास्त पाणी जलतरंग करता येईल. का चमच्यानी ते सत्ताजवलं तर समस्या निर्माण नाद मुलं मुलं किंवा खूष पद्धत. भवनाच्या क्षीरसागरात मुलं व्यक्त करतात आणि इकडे अप्रत्यक्षपणे, काड्या नोक्ट्री फारसून त्याला गुलची फुलं लावतात, म्हणजे विजयाचे दिवे वाटते. ओळीनी लावले ते दिवे खूप सुंदर. बाहेरच्या बाहेरच्या सामग्री मजा मजा नाही मजा त्यांना भाजीची पाणव, देठ खेळताना वीरा. भिंग देखरेखींच्या गोष्टींची रचना बघतानाही मजा येते. फळांच्यातली, मातीतले किडे अशा सूक्ष्म गोष्टी सुंदर.
बालभवनमध्ये उभारणी उपक्रम चालतात, सांगून श्रुती पानसे म्हणाल्या, “आपण त्याचं मूल्यमा करूया की अमुक उपक्रम तुटपुंजे प्रकारची बुद्धिमत्ता निश्चित?” मी फक्त आपण हे करूया पण पालकांना नको सांगायला. कारण मग पालकात दूताच्याच बोलायला लागतील. पूर्वी एक बाई तुम्ही आणि त्या खूप गंभीरपणे विचारात, “काल तुम्ही कुठले संस्कार केलेत? कारण काल आम्ही आलो नव्हतो. तेव्हा त्यांना सांगावं लागलं की, "असं काही नसतं हो की रोजच्या संस्कार आणि ते रोज लिहून काढले." पण पालकांची अशी समजूत असते.
खेळांमध्ये विविधता आहे, अशा प्रकारे डोकं चालवण्याची विविधता आहे, प्रसन्नता आहे, काही केल्याचं समाधान, बौद्धिक समाधान, भावनिक आरोग्य आहे, यातून बौद्धिक विकास होतो. खेळानी बदलतं वातावरण, मानसिकता बदलते आणि ची कामं आपण जास्त उत्साहाने भाग, याचा संबंध रोज भावनिक बुद्धिमत्तेशी आहे. या खेळासाठी खुले वाचनालायत, दुकान जायला अजिबात नाही, साधे खेळ स्वैपाकघरात सुद्धा खेळता दाखवा.
७-८ वर्षांपासून जर मूळ एक मैदानावरचा खेळ खेळायला शिकलं तर साधारण १५ व्या वर्षी आपला खेळ कोणत्याही हे मूल स्वतःला ओळखू शकत नाही. डॉ. शारंगपाणी म्हणतात तसं- खेळ निवडावा लागत नाही, खेळच निवडतो. मूल तोपर्यंत बॅडमिंटन, टेबल टेनिस, क्रिकेट, फुटबॉल, नेटबॉल हे खेळलेलं असेल किंवा बुद्धिबळ खेळलेलं असेल. आपल्या घराजवळ खेळणे शक्यतो आपला खेळ. कारण एवढ्यामुळे, प्रदूषणातून लांब राहणे शिकायला शिकायला हवे. मूल प्रत्येक खेळ खेळत आहे. शिस्त शितं, नियम शिस्तं, नियमित उदयवर उठणे, आधीच्या आधी हे घडणे. खाण्यावरचा ताबाही मुलं सहज शिकतात कारण तिथले शिक्षक सांगतात, काय खा, अमुक इतकं खाल्लंच पाहिजे, नाही म्हणता. रोज एवढा व्यायाम केलाच पाहिजे, घाम गळालाच पाहिजे. या गोष्टी मुलाच्या वयात येण्याच्या १५-१६ व्या वर्षी जे हार्मोनल बदलतात ते त्याला मदत करतात. १० वी चं वर्ष आहार म्हणून आनंदाचा खेळ अजबात बंद करू शकत नाही मला आवर्जून सांगावंसं वाटतं कारण त्या खेळाचा त्यांना अभ्यास करण्यासाठी सुद्धा उपयोग होतो. रोज एकच तास खेळण्यासाठी पुरे, पण खेळ चालू राहायला हवा. मुलींच्या सुद्धा सुद्धा दरदुच्या पाठीच्या पाठीच्या, पोटाच्या आतील प्रश्न असतात, त्यांना निश्चितपणे बसतो कारण त्यां शरीर बनतं चिवटळा, बट्टा बनतं. निरोगी शरीरात निरोगी मन आराम आणि ते हार्मोनल बदलांना चांगलं तोंड सांगू शकतं. खेळाबरोचा व्यायाम, आनंद, शांतता, प्रसन्नता, मनाची भावना, निरामय टीका, शांतता, राजकारणाची प्रशंसा मानसिकता या नागरिकानी मुलं खूप मोकळी पद्धत. या मार्गाचा उपयोग त्यांना अनेक प्रश्न सोडवतो.
खेळातली भांडही फार गमतीशीर असतात. क्रिकेट खेळताना आम्हाला लहान असताना आऊटलं चालत नाही. तो आला की खूप गोंधळ उडाला की मी नाहीच आऊट. मानसिक वृत्ती. आणि भांडवल म्हणजे मुलं खोटे करतात की आपण रागव बैठा की आता खोटेपणा करू शकत नाही! पण त्यांची गंमत चालू असते. कारण खोटेपणा हा जगण्यासाठी असतो. कॅरम खेळताना आपल्या सोंगट्या पर्याय घेणे, जिथून सोंगटी नीट पॉझिटिव्ह अशा एकत्रित जागावर बसून खेळणे असंभवनीय आहे. पण या भाग गंमत बघायला पाहिजे. खरोखर बाहेर खेळणे मुलं की असलं काही चालणार नाहीये. पण घरातल्या भांडणात ते चालतं. चांगले आऊट रडणारा मुलगा मित्रांचा नाही.
(आशवाणीतील स्नेहबंध कार्यक्रमातील 'मुलं, पालक आणि घरातून जडण जडण' या मालिकेमध्ये सहभागी करून घेतलेल्या व्यक्तीने लिहिले.)
लेखन व स्वाभिमान – शोभा भागवत; प्रश्न व व्यापारी – देव. ऋचा
संकलन – आभा भागवत;
संकल्पना – प्रसाद मनेरीकर