लेखक : स्वाती उपाध्ये
'गोष्ट' प्रत्येकालाच बोलते, ऐकायला आणि सांगायला. गोष्ट, आपल्या अगदी बाळापासून. बाळाची या गोष्टींशी घट्ट मैत्री असते. मम भरवण्यापासून ते गाई गाई करतात इथपर्यंत गोष्टी असतात आणि त्या बाळांशी बोलतात. अगदी चिऊ-काऊच्या गोष्टी आईचे उदाहरण बघा ना- 'एक घास चिऊचा' असंतुष्ट, एक घास प्रेमाने भरवत, आहार मूल्य नकळतपणे पटवून देत असते. जगाशी अनभिज्ञ असलेल्या बाळांना लोकशाही नाती, प्राणी, निसर्ग अशा गोष्टींचे ज्ञान या गोष्टींचा शोध घेतला जातो. केवढं सामर्थ्य आहे ना या गोष्टींमध्ये !!
या गोष्टी अगदी सजगपणे सांगितल्या, आवडीने अनुभवल्या की सहजतेने उपवर संस्कार तर घडतात; शिवाय पालक- मूल या नात्याचा गोफ अगदी सुंदर विणला. पालक पालकांना आपल्यासमोर कसे बोलतात, कसे बोलतात! ते गोष्टीच्या योग्यता पायाची रंजकही आणि सोपंही. कितीतरी मूल्यांची रुजवण लहान वयात असते. 'गोष्ट' हे माध्यमात प्रभावी आहे, नाही का ? फक्त प्रत्येक गोष्टी सांगून ऐकून त्याच्यातील बोध, मूल्य, तात्पर्य चटक घोट न, अगदी रोजच्या आठवणीतून-मोटायट प्रसंग त्या गोष्टींचा आधार घेतात, आनंदात ते कसं रुजलंय ते ओळखता यायला हवं.
गोष्टीची 'कला' जमली सांगण्याचा विचार चालू आहे. गोष्टीतून मुलं आपण शिकत असतात; गोष्टीं मिळवून त्या कुतूहल जागं गुणाय का? त्यांना काही प्रश्न पडत का ? त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे तेच शोधत आहेत का? याकडे अगदी उत्सुकतेने, कुतूहल बघण्यातही मजा असते. एकदा का आपल्याला आनंददायी गोष्टींची आपण सामग्री निवडा, उत्तम आणि सकारात्मक सुसंवाद साधू. आपला आवडीचा हामधला संवाद आपल्याला पूर्णपणे मुक्ततेचा अनुभव देतो; शिवाय एकत्रही अशा लढा, भावना कसं करू, ते हसत खेळत सांगू शकतो.
या वस्तुस्थितीच हसत हसत अनेक भावनांची, नात्यांची, संस्कृतीची, व्यक्तिमत्त्वांची, स्वभावाची, समोरची ओळख करून. संवादासाठी नेता ओळख व्हायला स्वतःला बोलू शकत नाही, शब्दांची किमया कळ आपल, अक्षर मैत्री व्हायला बरोबर आणि हे समस्यातून जादूसारख घडूं. गोष्टीतील नवीन नवीन शब्द मुलं अगदी सहजतेने उच्चारू प्रिंट. गोष्टी 'ऐकण्याची' कला त्यांचे जमवू शकू; ज्यातून 'एकाग्रता' हा गुण त्यांना बघता बघता अवगत करते. स्मरणसारखे, निरीक्षणक्षमता अशा गुणही गुणही रक्ताभिसरणातून जातात.
लहानपणापासून सक्षमतेचे धडेही या गोष्टी शिकवतात. अर्थात गोष्टींची निवड ही योग्य. दयाळूपणे, सर्व राजकनांच्या गोष्टींपेक्षा उत्तम निर्णयक्षमता, धाडसी, साहसी, तर विचारी मुला-मुलींच्या गोष्टी बनवतीलच; पण सरळही परस्पर-पूरकतेचे धाडे देतील. आणि मग योग्य-अयोग्य, न्यायअन्याय, त्या-अर्थ अशा अनेक गोष्टी सांगत आहेत.
हे घडत असताना त्यांची 'कल्पना' उत्पन्न होत असते. विचारावर किंवा मोबाईलवर गोष्टी 'बघून' कल्पनाचा वापर होत नाही; पण गोष्ट 'ऐकून', प्रत्यक्ष सहभागी, मुलं गोष्टी घटनांची, पात्रांची चित्रे कल्पना रेखाटत असतात. जेव्हा त्यांच्या कल्पनांना धुरे फुटतात आणि मग संपुष्टातच त्यांच्या स्वतःच्या गोष्टी तयार होतात. ष कल्पनाचा अविष्कार तर पाहण्यासारखा असतो. आनंदींनी तयार केलेल्या गोष्टी 'ऐकण' हाही त्यांचा साधा एक 'प्रेमळ संवाद'च!
पालक या नाने, फक्त मनाला लादून किंवा एक कर्तव्य उरकण्यासाठी नाही, तर कल्पनाला धारदार बनवण्यासाठी, त्या कुतूहल जागेवर ठेवण्यासाठी, त्यांना योग्यता म्हणून विचार करा, त्यांना त्यांचा अनुभव घेण्यासाठी आणि स्वत:मधील लहान मूल आधार ठेवण्यासाठी, पालकांच्याही निखळ आनंदासाठी 'गोष्टी' सांगणारे पालक सुंदर अनुभव तयार करत असतात. अशा पालकांचा आणि त्यांच्या आनंदाचा अनुभव एक 'आत्मीय संवाद' होत आहे.
- स्वाती उपाध्ये