लेखक : मोहिनी घरपुरे-देशमुख

कोणताही संवाद सुरू होईल जेव्हा आपल्याला त्या संवादाची गरज आहे. संपूर्ण ही संवादाची गरजच आपल्याला ओळखता येत नाही. अनेक सदस्य आपण आपल्या भवतालातील व्यक्तींना, लहान गृहीत धरतो आणि अनेक गोष्टींकडे आपण करतो. जेव्हा मोठं घडतं तेव्हा गांभीर्य लक्षात येतं की हे संकट त्या बोलल्या गोष्टी गेलं तर कदाचित ही वेळ आली नसेल. पालक-मुलींच्या नात्यात, पालक-शिक्षकांच्या नात्यात आणि दोन पालकांमध्येही हेच. हाच संवादच व्हायला हवा.

याची काही प्रत्यक्ष उदाहरणे बघूया !

आकार
इयत्ता तिसरी शिकणारी हिमाली एके दिवशी स्वतःला सांगत होती, “आई, आज आमच्या वर्गात स्वरा आणि गंधाली जोरात भांडण आणि भांडणात गंधाली.

(मिडल फिंगर शोधण्याचा खरा अर्थ एखाद्याला 'फ***' असं म्हणता येत नाही. त्याला स्पष्ट हा अर्थ माहिती नाही, ही क्रिया निसर्गाच्या गप्पांना एवढं करता येत नाही.

हिमाली आईने चमकून हिमालीं पाहिलं आणि त्या विषयावरचं गांभीर्य लक्षात घेतलं लक्ष वर्गशिक्षकेशी संपर्क साधला. हिमालीची पालक-शिक्षक पालकांची वर्गप्रतिनिधी होती ती आई इतर पालकांशी याविषयी संवाद साधक निवडलं. मिड फिंगर शोधून बाहेर पडलेल्या गंधालीच्या आईला जेव्हा गंधाली या कृतीबद्दल विचारलं तेव्हा तिने ठामपणे नकार दिला, “छे … शक्यच नाही, माझ्या सदस्याला असं काही करू शकत नाही!”

गंधलीच्या ठिकाणी आपल्या मुलीची बाजू. मी वर्गशिक्षिका आणि पालक त्यांच्याशी होणार आहे पुढील संवाद संवाद टळला. खरं तर,गंधाली, हिमाली आणि मराठीच वर्ग मुलामुलींशी, त्यांच्या पालकांशी या विषयावर संवाद व्हायला हवा होता पण तसे नाही.

जेव्हा वर्गशिक्षकेनी मुलीच्या वर्तन पालकांना कळवले तेव्हा पालकांनी आपल्या मुलीकडून असं काही घडलं का? हे तपासून पहाणे आवश्यक आहे. विश्वास दाखवण्यासाठी एकदा संवाद माध्यमाचा वापर करून जर घर संवाद घडवून आणला तर ही महिला आपल्या पालकांची निश्चितपणे व्यक्त झाली. कदाचित नंतर तिची चूकही कबूल केली असती आणि पुन्हा कधीही असंभवनीय वागणार नाही हे सांगून आपल्या वर्तनात खरे बदलही केले. पण जेव्हा पालकच छानचं वागणं पाठी घालतात, तेव्हा पर्यायच उरत नाही. खरोखरच विषय इतरच संपवून जातात.

ऋषी गंधाली आईनन तिच्या या विषयावर घर संवाद साधला असेल किंवा वैयक्तिकही…!

वर्गाच्या शिक्षकाने आच्छादित संवाद साधला असेल का?
पालक कधी इतर पालक हा विषय बोलून पाहण्याचा प्रयत्न केला असेल?

हे प्रश्न अनुत्तरितच कुटुंब.

काय हवे ?

“असे दोषले जेव्हा किंवा दोष. सांगायला हवं की आपण जे शब्द वापरतो किंवा राग, संताप ज्याप्रकारे व्यक्त करतो त्याचा अर्थ काय आहे, तो किती वाईट आहे. यापेक्षा अधिक प्रकारे आपण काय करू शकतो? । हीता शिक्षक आणि पालक या असत्याला आणि वेळेला सांगा संवाद व्हायला हवा. "
– डॉ. श्रुती पानसे

प्रसंग:
वर्गात एका मुलीला मुलामुलींनी खूप चिडवलं. तिला, “ए टकली, ए मठ्ठं, ए कॉपीकॅट …” असंबद्ध चिडवत मुलं आपला आनंद घेत होती. वर्गशिक्षिकेचं लक्ष नसताना हे शांतता सुरू आहे. आपण गेल्यावर ती आपल्या आईजवळ हमसून रड आयून. आईने खोदून विचारल्यावर तिं आईला प्रश्न. आईने याविषयी वर्गशिक्षकांकडे केली. वर्गशिक्षण जेव्हा खडसावून विचार करतो तेव्हा कोणीही कधीच नाही. मुलं म्हणाली, “बाई, आम्ही तर कोणी तिला चिडवलं नाही!” फक्त वर ढवळी तुम्ही ज्यांची नावंकला आली त्यांच्या पालकांना फोन केला तेव्हा पालक म्हणाले, “छे …ची मुलं असंतुलन करू शकत नाहीत, आणि पक्षाची चिडवाचिड चालवत नाहीत, तर त्याला एढं गांभीर्याने गरज नाही. उलट त्या मुलीलाच जरा. स्ट्रा व्हायला शिकवा तुम्ही… अशी मुळुमुळू, तर कसं करेल ती?”

ती हळवी सदस्य, कदाचित स्वतःला मिटून घेईल. कोणाशी मैत्रीच करू शकत नाही. तिच्यातला आणि इतर आनंदमधला दुर्वा व्यवहार जाईल आणि तिला चिडवणारी आजची ही लहान मुलंमुली भविष्यात अशीच पक्ष होती. आपण ओळखता स्ट्राँग आहोत, की आपण दुबळे, गरीब, हळव्या लोकांना कमजोर करून त्यांना त्रास देऊ शकतो आणि त्यांना त्रास देऊ शकतो आणि मदत करू शकत नाही.

वरील आठवणीतं तरुणींच्या कुटुंबात तिला, 'स्ट्राँग!' म्हणण्यापेक्षा तिला चिडव विविधताशी पालकांनी बोलायला हवं. तसंच प्रकार पुन्हा घडला तर त्या मुलीलाही हे सांगायला हवं की सांगतो आपल्या पालकांना किंवा शिकवून हे सांगायला हवं.

असाच एक भाग म्हणजे, आपल्यासाठी इतर मुलं खेळताना नेहमी टार्गेट करतात आणि त्याला मारतात जेव्हा त्या मुलाच्या आपल्या लक्षात राहतात तेव्हा त्यांना इतर जरासं जरबेन रागावलं. त्यांना वाटलं, मुलं त्यांची माफी मागतील आणि पुन्हा एकत्र नीट खेळायला लागेल. पण इतर आनंदनी त्या मुलाशी खेळायला बंद करा, “तुझ्यानेच आम्हाला रागावलं, तू आमच्यात खेळायला खूप नकोस.” असमान बस. खरं तर, मला रागवण्यामागचा पालकाचा उद्देश होता की इतर आवडनी आपल्या मुलाशी नीट वागावं, त्याला त्रास द्यावा आणि नीट खेळावं. पण आनंदी सोपा मार्ग निवडला तो म्हणजे त्या मुलाशी न खेळण्याचा.

काय हवे ?

"अगदी बघता बघता मग चिडवायला मिळतात. कोणाचीही स्थिती घडू शकत नाही. वेळोवेळी पासवर्ड शिकविण्याची माहिती आणि माहिती असली तरी असा प्रकार कळल्यावर पालक बोलून त्यांची लहानशी बोलीत हवं. ऐकून घ्या' हा भाग खूप कमी आहे या बाजूला शिक्षक आणि पालकांनी लक्ष वेधले पाहिजे. यात जरा जरा भाग म्हणजे जेंव्हा उघडे उघडे, पालकांची तीव्र भांडण समस्या, काही घटना घडते आणि मुलं जेव्हा अशा घटना घडतात तेव्हा प्रत्यक्ष साक्षीदार असतात. क्रिमिनल केसेसमध्ये न्यायाने असंतुलित आहे की, 'मूल जर ८ वर्षाचा इतिहास असेल तर जे सांगतो ते खरं आहे.' या वयातली लहान मुलं सह खोटं बोलतात. त्यांच्याकडे आपले करू नका, ते पूर्ण ऐकून घ्या. तुमचं मूल जर तुमच्या कडे त्याच्याकडे काही असेल तर त्याच बाजूने प्रयत्न करा, त्याच्याशी मोकळेपणाने बोला. त्याला कोणी त्रास देत असेल तर त्याच्याशी संवाद साधा. शिक्षण न करता संवाद समजण्याचा प्रयत्न करा. तो विषय तुम्ही. म्हणजे पुढच्या पुढे तसं घडणार नाही.
– डॉ श्रुती पानसे

आज अशा घटना घडत आहेत, आपण बघत आहोत ज्यात गैरवर्तन हा विषय आहे. मध्ये मुलगा किंवा मुलगा असा भेदभाव नाहीच तर व्यक्ती म्हणून जेव्हा ही लहान मुलें बरोबरीण समाजात वावरू चुकते तेव्हा त्यांची मोठी संख्या उध्वस्त होण्याचा मार्ग. सर्वांच्या भावनांच्या लहानपणीच यांना नीट समजावण्यासाठी हवं म्हणून, त्या ठिकाणी कानउघाडणीची गुणवत्ता होती, कोणीतरी एक्सनेल्ट समजावून सांगण्याची खात्रीही वाटते किंवा हवं मला.

आपल्या बाजूने लोकांसमोर उघड उघडं पडून हा विचार पालक करतात आणि दोष सामना करतात. आनंदचं जीवन त्यांनी आपल्या कृतीतून घडवलं आहे ही बाब पालकांच्या लक्षात येत नाही. काही पालकांनी चुकून चूक करू नये म्हणून आपल्या उठताबसता क्षुल्लक चुकतात, चारचौघात त्यांचा अपमान करतात.

ही दोन्ही टोकही पूर्ण करण्याचीच आहेत.

आपल्या पाल्याकडून चूक होऊ शकते याचा स्वीकार पालकांनी करणं फार गरजेचं आहे. तसंच, नुसत्या स्वीकारावर न घडता, त्याबद्दल आपल्या पाल्याशीपंच संवाद साधणं, त्याला त्याचं नाव काय आणि कारण हे समजावून सांगणं गरजेचं आहे. पालकांना जर आपल्या आवडीशी संवाद साधता येत असेल, किंवा ते साधक जात असेल तर शिक्षकांची, समजूतदार देशांची किंवा समुपदेशकांची मदत हे देखील पर्याय असू शकते आणि ते कमीपणा मानण्याचे कारण नाही. परंतु, 'प्रायसी' स्वाधीनता अतिरेक शेअर्स बनवलेले कोणीही हाताळणी पालकांना चालत नाही. आणि किंवा कदाचित अनिवार्य पालक-मुलांचा संवाद घुसमटतो.

एकाकी उघडी मुलं आणि पालकांनी आनंदी मोकळेपणाने संवाद साधायला हवा, त्याकरता 'वेळ'ही काढायला हवा. आपल्या भावना व्यक्त होण्यासाठी वातावरण निर्माण करणे, आपल्या भवताली अशी काही माणसं आवर्जून आपल्या कुटुंबाशी जोडून घेणे. समविचारी आणि सु माणसं ही कोणत्याही नात्यालाही तुमच्या भवतालात असतील, त्यांची मदत घ्या आणि घराघरातला तुमचा संवाद दुहेरी असू द्या, व्यक्त होत रहा.

– मोहिनी घारपुरे- देशमुख

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.