शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. 10 : अभ्यास-अभ्यासाचा आणि आपला
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे

छानची लहानपणी टेप कॅसेट ऐकत होतो. ! भाषा ताजी होती. बोलण्यात उत्साह होता. मधेच बोलता बोलता मुलगी ढेकर आली तर ती हसत म्हणाली, “पादले !” तो मुलगा म्हणाला. "पादले नाही ढेकर आली." लांब बोलणे किती लडिवाळ. विचारवंत होते. कावळा कसा करतो ? काव.

चिमणी कसं? चिव.
पोपट कसं करतो ? पोप.

कावळा-काव, चिमणी- चिव तर पोपट-पोप. अन्यथा तो भलतंच विठू विठू कसं बोलेल ? त्या पोपच मग विठू कर. त्याला पोपट शोधून ऐकून पुरावा द्यायचा.

किती चांगले चंचल शिक्षण चालू आहे !

गेल्यावर उत्तराची माहिती असा एक प्रकार लिहितो. इतके दिवस दिवस चिमणी कशी कशी कशी चिव e dam raurते, lasasal कशी टिपते टिपते, lasasala कशी eवेळa कशी, Raurडala असतो असं असं असं हितीचं पहिलं पहिलं पहिलं पहिलं, करडा रंग त्याच्याशी संबंध शिक्षणाला व्यापून हे दिसू लागतं. अरे! तुला जे वाटते ते लि. तू जे एवी सांगतोस चिमणीबद्दल ते लिही बसर तर पटत नाही. बाई रागावेल असं उत्तर देणारं.

हे मुलाचे नैसर्गिक बाळवळण मोड स्वतः बनवता, ललित-लेखन हेही अभ्यासू अभ्यासू पाहण्यासाठी आपला प्रयत्न करतो.

हे अभ्यासचच करडं भूत अनेक वर्ष छळतं. लोळवतं. निरर्थक गोष्टी पाठव्या पाठव्या. लक्षात ठेवा व्यापार. शोधत पुन्हा लिहून शोध घ्या. विचाराचा अभ्यास हा आईच्या चिंतेचा विषय बनतो. या मराठीत नवं शिकण्याची क्षमता, जिज्ञासा, आनंदला आनंदही गवसेनासं हे.

एकदा शेवटची परीक्षा दिली, पदवी, की किती माणसं पुढे अभ्यास करतात ? शिकत आरामात ?

आपल्या प्रदेशातलं, व्यवसाय आवडलं नवं नवं ज्ञान घडवणं, काही सखोल विचार करण्यासाठी हे उल्पाणी चालू आरामं ? आणि असे आपण विद्यार्थी हरवले पालक पोरांच्या मागे अभ्यासाचा ससेमिरा लावत आराम करा. मग तीन वर्षाच्या पोरानं अ आ इ किंवा ए बी सी डी लिहावा असं आपल्याला वाटतं, त्यानं चित्रविश्लोक, गाणी पाठ पूर्ण, म्हणून शोधायला असंभव वाटतं. त्यान चांगले मार्कवेत, बक्षीसंशोधित, पुंढवं अशा आपल्या सदचा असतात. हे शर्यतीत आपलं मूल कायतं आहे, कोणते तान सोसतं आहे, त्याच्या प्रकृतीवर याचा काही परिणाम होतो, त्याचं व्यक्तिमत्व यातून कोणता आकार घेतला आहे याचं भान आपल्याला मदत करतं ?

दोन मुलं आपल्याला असली तरी त्यांचे स्वभाव, व्यक्तिमत्व नसतानाही, सवय नसतात. एक मूल लवकर उठणार आहे. आपण नोंदी उघडा. लवकर उठले मुलाचे उघडे नऊ वाज की मिट साइट आणि तेव्हा हे उशिरा उठले मूल बागडतच असणार. ते बारा वाजेपर्यंतही आपल्याला तंगवू शकत नाही. एक मूल शिस्तीचं पार्टी. त्याला आपले लोक, पुस्तके, खेळणी, वस्तुंचे संग्रह उपजतच जपण्याची कला माहीत असते तर दुसरं वेंधळं असते. काय केव्हा सल्ला. व्यवस्थागेलं त्याला सापडत नाही. एक मूल अभ्यासाचा, कर्तव्याचा ताण तणाव. अभ्यास पुरा केला नाही तर त्याला चालतच नाही. ते रडतं, कळवळून रडतं. तर त्याच्या अभ्यासाची कुशल फारशी. बाजूचे प्रदेश गेलं तर शिस्तीचं मूल फारसं असंमत नाही. त्याला आपलं घर, आपला परिवार जास्त प्रिय असतो; पण हे दुसरं उनाड मूलं इतकं नवं चिंताजनक प्रश्न, स्वत: पटाईत सदस्य. बाहेर फारसं काही अडत नाही. अभ्यासात सुद्धा असंच काहीसं. एकाची भाषा विषय घडतच उमज जास्त असते, एकाला गणित म्हणजे हाताचा मला वाटतो. एक मूल आनंदी आनंदी. एक गंभीर. गणवेष एवंच साम्य सदस्य. प्रत्येक क्षणी प्रतीकचं धन वेगळंच. हे उत्कट जेघटत नाही ते निर्माण करण्यासाठी स्थानिक आणि घडत आहे ते अधिक फुलव उघडण्यासाठी आपल्याला कितीही गोष्टी शिव्या, वर घ्याव्या आणि डोळसपणे पाहाव्या व्यासपीठावर.

उनाड साथीला शिस्त लावावी ते त्याच्या प्रेरणा प्रेरणा जाऊ नयेत याची खबरी. शिस्तीच्या केल्या कानात थोडं वारं भरवं लागतं तेही त्याच्या शिस्तीचा अपमान न करता.

क्रिकेटमध्ये चांगला बॅट्समन म्हणे बॉलरच्या हातून चेंडू सुटेपर्यंत कसा मारावा तो निर्णय घेत नाही. त्या पावलावर क्षणात तो निर्णय घेतो आणि फटका मारतो किंवा मारत नाही. जो देशातून ठेवतो. तुमचा नंबर क्रिकेट, बॅटमॅन आपण खेळू लागलो की बॅट आणि, फूल आणि रॅकेट बॉल भेट होत नाही ! दोघी आपल्या मार्गाने निघून जातात !

पालक आणि आनंदचं तंही काहीसं असंतुष्ट नातं. त्यांच्या मुलान कसं वावंत, काय व्हावं याचा निर्णय मी आधी पाहिलं कसं चालेल ? त्याचा कुठलाही पिंडच ते कलायला हवं.

आपल्या चिमुकल्या जीवनातही आपलं मन सारखं हे हवं, ते नकोत, हे बरोबर नाही, हे आपल्या पक्षात आहे. त्याला 'गप्प बस रे कापल्या!' म्हणून धपाटा फायदा पोराचं रडकाणू पाहवं तसं आपण गप्प बसून पाहतो; पण ते पुन्हा वर येत आहेत. ते मन भौतिक गोष्टींमध्ये रमत नाही. आपण त्याला संपत्ती, सत्ता, प्रतिष्ठा, लौकिक यांनी दडूपू पाहतो; पण ते दपले जात नाही, त्याची दृश्यडच असते.

मग माणसं शांती किंवा शांती शोधण्यासाठी काहीतरी देव, कुठे बुवा, कुठे महाराज, भगवान यांना शरण जातात. 'हरे कृष्ण हरे रामा ' पंथाच्या परकीयांचे विचार विचारात असताना एक अमेरिकन बाई सांगतो. "आम्ही अमेरिकन लोक भरपूर खेळणी, पुष्कळ पुस्तके, पुष्कळ कपडे, पुष्कळशा गोष्टी, फक्त गोष्टींसह वाढतो आणि आम्हाला वाटते की हे आम्हाला हवे होते" आपण मागे लागलो आहोत का ?

माझी एक गोष्ट सांगा. एक कुटुंब. गरीब. स्वतंत्र शिक्षण असते. एकवेळ आणि आनंदी जात असतात. मागे असते. वडलांना आनंदात एक सोन्याचा दागिना पिकला स्थितो. त्यांना वाटते, भाजप अजाण आहे तिला हवासा वाटेल म्हणून ते माती टाकतात. लहान मुला-मुलींना ते पाहते आणि म्हणतात, “बाबाच्या वर तुम्ही माती टाकतात?

अशी एक गोष्ट त्या आतल्या आवाजाला पक्की पटावी.

हे काम सोपं नाही. मुलं परस्परविरोधी गोष्टी पाहत असतात, एकत्र असतात, शिकत असतात की उलट आपल्याला गुंतत नाही; तर किती तो कसा उलगडेल ?

यासाठी हा गुता उलटगडीची ताकद नसली तरी आपल्याला काही पटल्या गोष्टींवरची श्रद्धा भक्कम खात्री आहे. एवढा वारसा दिला तरी त्याला चाल मार्ग काढता फायदा.

एखाद्या घराचा विद्याव्यासंग हे मूल्य पाहतें, एखाद्या व्यक्तीचा घर औदार्याचा गुणाकडे दिला, घरातून बाहेर कलांची देवाणगी, एखादं घरची स्वभाव शिकवण, सेवा शिक्षण, एखादं घर जिद्द शिकवतं. तुमच्या घरातून तुम्हाला काय फायदा होतो ?

हे मूल्य काही घास भरवता येत नाहीत. परतीच्या पोटात झिरपत जावं हीच मूल्यं निरीक्षणावरून झिरपत जातात. जणीवांची मुळं त्यांच्यापर्यंत पोचली की, ती व्यक्तिमत्व शोषली जातात आणि शरीर, बुद्धी, आत्मा यांचा आविष्कार फुलून जातो.

नकार ही मूल्यं देता येत नाहीत. जसं नीट नटल्याबद्दल आपण समजतो. ती खात असतात, टाकतात. मग आपण संतापतो. मी काही कष्ट करून त्याची किंमत नाही तुला ? जे फक्त नाही तर जीवनसत्वं कशी वजन तुला ? तुला उपाशीच ठेवलं पाहिजे. मग वातावरण जेवशील पटपट !

आपण आपल्या अहंकाराची, ज्ञानाची नुसती कारंजी उडवत असतो ! मूल या मराठीतून काय ऐकतं ? आई आपल्याला रागावते, बोलते. म्हणजे आईला आपण चांगले नाही. आपण कोणीही पाहिलं तरी ही भावना सहन होत नाही आणि मग तो नकार लादला समोर. जेवावसंच वाटत नाही तर जेवताना मन प्रसन्नता, कटकट नसावी. भांडण, वादविवाद नसावेत असं म्हणतात.

आपण कसं जेवायला घालतो ? आपल्याला जसं वाटतं, आपण तयार केलेल्या चांदणीच्या पदार्थातून, झाडल्या इतर माणसांकडून आपल्याला व्हावं तसंच मूल ज्या गोष्टीत मन करतं त्याच गोष्टी आपल्याला महत्त्वाच्या असल्या पाहिजेत. नुसतं छान छान म्हणून मुलं फसत आहेत. तुमचं खरंच लक्ष आहे. त्यांच्या लक्षात ठेवा. आपल्या आई-नाता आपण जे करतो ते खरा रस नाही हे समजलं की आपल्यापासून दूर जातात.

किती प्रकारे मुलं विचार करू शकतात हे निरीक्षण करणं फार गमतीचं. मुली लहान असताना तिला तो प्लास्टिकच्या टोपल्यांचा मनोरा असतो ना तो आणला होता. मला वाटलं ती एकावर एक बास्केटस् ठेवेल; आणि खेळेल; पण तिनं एकदा तो मनोरा बनवून. एक एकामागे एक बास्केट्स लावा आणि आता झुक्झ गाडी गाडी म्हणाली, मग तिचं रंग लक्ष गेलं. रंगाच्या जोड्या काढल्या. एक काँग्रेस, एक छोटी अशी लावल्या आणि म्हणाली, 'ही आई आणि हे तिचं पिल्लू ' मग मार्क बास्केटस् गोल लावल्या न् म्हणाली, 'हे सर्कसमधले हत्ती गोल फिरतायत.' त्या एका खेळात ती काय पाहत होती ! ही तिची प्रतिभा का निबंध लिहिताना फुलवला, नाही?

सध्या मुलं टी. दृश्य वर क्रिकेटचे सामने. त्यांची नावे त्यांना पाठवत असतात. एकदा कॅच कसा गेला ते आपलं पाहणं हुकलं तर स्लोशनमध्ये ती दाखवतात. कसा कॅच दाबते. तोंडाने रिंग कॉमेंट्री चालू असते.

'बहुतही खुबसूरतीसे शॉट लगाया' हे खूप खुबसूरतीसे असतात. हे क्रिकेटमधील निरीक्षणात सांगणे, व्यक्त करणे शब्द अभ्यासात झिरपायला हवं. ते नातं शिक्षक जोडता यायला हवं; पण शिक्षक जर आठवले तास आणि उरलेले शिकवणीत गुंतले तर ते कसे कसे? मग त्यांना नवं काही माहिती नसतं. त्यांच्या, पूर्वीच्या व्यासंगाच्या शिदोरीवरच ते शिकवत राहतात आणि आवडचं जीवन आणि शिक्षणात दरी वागते.

आमचे उमेदवार सरले सर, बाई पुस्तकात धडे शिकणारे होते; पण काही शिक्षक मात्र त्यांना भेटले की ते अनेक विषय आमच्याशी गप्पा मारणे, मार्क माणसं त्यांच्याकडे यच्चयावत गप्पा मारायला आम्हाला निघून जायचे. लायन्स क्लबची पार्टी , आज आपण इंग्रजी चित्रपट पहा. आता तुम्ही किती मार्कता याला महत्व नाही. तुम्ही १५. २० वर्षांनी कसेल, काय असाल असा मला रस नाही. या सरांनी आम्हाला पुस्तकात धडे शिकवले आहेत, जीवनात धडे दिले आहेत. त्यांना आवडचं पालकपण स्वतःहून स्वीकारलं.

आपले असे पालक, असे शिक्षक भेटायला हवेत. पालकांना चांगलं शिक्षक होता. शिक्षकांना चांगलं पालक होतं. जेवढं जमेलं तरी ! वेळ नसतो, पैसा नसतो, तास असतात, शांतता, ह्या सगळ्यांना पालकांच्या आणि शिक्षणाच्याही. ज्याला सर्वात जास्त काम असते त्याला सर्वात जास्त वेळ असं म्हणतात. कारण त्याला कर्जाची किंमत कळलेली असते. उदयचं चीज करण्याची कला माहीत असते.

'हॉलना वेळ नसतो ?' हीही, घरांधाली आजची किंचित प्रशंसा सांगण्याची गोष्ट आहे. यातून अनेक गोष्टी. मुलं वाढवण्याच्या आनंदाला मुकतात. आईवरचा तानतो. आई चिडचिड करते. तो राग शुवर निघतो. हा प्राणी महत्वाचा असतो. आनंदाकडे लक्ष देणं ही बिनमहत्वाची गोष्ट आहे हा संदेश मुलं पकडतात, हा वारसा ती आपल्या संसारात चालवतात. मुलं बिडली की, 'तुही लक्ष दिलं असंभव आई मलाना सुनावते !

ह्या गोष्टीचं द्रष्टेपण आपल्यात असायला हवं की नको ?

वेग आपल्याला गतीने हवा. याचा अर्थ धापा टाकत त्यामागे धावून जाणारा. आपण आपल्या बाजुला शिकलो, आजच्या काही गोष्टी माणसांतून शिकलो. आता आपण टी. व्ही., चारा, खेळ, पुस्तके, नावे, नाटकं, इतकं यातून शिकायला मिळतं ! मुलीला शब्द धड्यात वझी आला. वझीर काय गं विचारशील तो नाही का राजाहून मग बुटका असतो आणि उलट कसाही चालतो तो वझीर. पुस्तक वझिराआधी बुद्धिबळातल्या वझिराशी तिची ओळख पटचंच काय म्हणतो ? आमच्यासमोर हे अशक्य म्हणून प्रश्न सुटणार नाहीत.

यासाठीच तुमचं पालकांचं काम दिवसवस अधिकाधिक कॅशेंट मुलानं करणार आहे असंतुष्ट आहे.

सुखाकडे किती वद्य आणि शांतता किती कर लक्ष, राग बसाव केव्हा अन् समजावकी केव्हा, शाबास कधी दयनीय आणि शिक्षा, दूर केव्हा ठेव आणि प्रेमानं पोटाशी केव्हा विचारयचं विवेक याचा विचार करता तो आपल्याला कळायला हवा. कडक पण वागता पाहिजे आणि मैत्रीपण कायम ठेवली पाहिजे. ही तारेवरची कसरत असते. ती स्वस्थ तर आपली आपल्याला तोल हवा. आपला अभ्यास अभ्यास हवा.

आणि हा अभ्यास म्हणजे, काही पुस्तकांखेल, नोटस्खल, भाषण ऐकून, लायब्ररी बसून करा अभ्यास अभ्यास.

अभ्यास या शब्दाचा अर्थ उत्तरच गोष्ट पुन्हा करणे असा होतो. ठीक आहे. आज मला काही सांगता येत नाही; पण मी ती सांगून बघीन. चढमाकेल पण घालवणार नाही. दहापट गोष्ट सांगितली, मला सांगता सांगता येईल.

आज मला आवडती प्रेमानं बोलता येत नाही. मला चटकन् राग . माझी भाषा कडक असते. जेव्हा जेव्हा मी असंतुष्ट बोलेन तेव्हा मी स्वतःला लावीन हे चुकलं माझं. शांतपणे, प्रेमानं मी बोलून बघते. मग आपोआप, 'गाढवा, लाज नाही असं बोलला ?' या वाक्या सांग 'का बरं असं बोलणं ?' 'असं बोलू नये रे राजा. एकदा शब्द तोंडात बसले की निघतात.' अशी वाक्यं सुचू लागतील.

आज मला संताप सभा. मी स्वतः धापाटे घालते; पण मारल्याबरोबर मला चाललं पाहिजे. तुम्ही म्हणता पाहिजे, मी तुम्हाला कधीही मारणार नाही. पण विसरले. रागाच्या भरात लक्षात राहत नाही. असंगत घडलं की मारणं बंद होईल.

आज भांडण मला मुलगीशी बोलते. संवाद बंद होतो. तो बंद झाला की मला तो संवाद पुन्हा सुरू करायला हवा. तिला बसून, तिच्या जवळ बोलता पाहिजे हे बघून भांडलो आपण ? तुझं हे वागणं मला आवडतं नाही. मला त्याचा असा त्रास झाला. तुला माझं म्हणणं पटलं नाही. कारण मला ते नीट मांडता नाही. आता तुम्हाला काय वाटते त्याबद्दल तुम्ही बोलू या. असंतुष्ट राहिल की मुलीचाही माझ्यावर विश्वास वाढेल, माझीही भांडण सवय जाईल.

राग आला की दहा आकडे मोजावेत असं म्हणतात. हल्ली पहाटेकॉर्डर्स असतात. आवाज चढला कींपरेकॉर्ड्स सुरू करा. खाली आवाज खाली येईल. चंद चं गुणन गुणन कौशल्य, कृपाशी संवाद साधण्याचं कौशल्य, आपलं मोठं बोलणं सांगण्याचं कौशल्य, मोजणीच्या प्रमाणात घ्यायचं कौशल्य, काही विलसण्याचं कौशल्य, काही क्षणांनी बनवण्याचे कौशल्य, कृपा करण्याचं कौशल्य उल्लेख (त्यात स्वतःलाही करणं) बरंचसं मीच कौशल्य आणि ग्रेसफुली चं ही कौशल्य अशी किती तरी कौशल्यं आपल्याला यायला लावत.

हा आपल्याला मुलं वाढवण्याच्या दृष्टीने ओळखला आहे. तो फक्त संकटासाठीच तर आपल्या सबंध जीवनात उपयोगी पडणार आहे. आणि आपल्यालाच आपल्या प्रभावात हा अभ्यास बरंचसं यश घालवणार आहे.

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.