शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. 9 : समाज पालकत्व मागत असतो.
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे

लक्ष्मणदवा बसून काला उभयता उरडत होता. ते दृश्य अजून मला तसंच्या तसं आठवतं. वार पूर्वीच. त्याची पाच वर्षाची पुलात वाराली होती लक्ष्मण तिला पाहत गेला होता. परत येताना आठवणीच्या डावीकडून दोघी चालत होत्या. असे लक्ष्मण आणि वाहनाच्या वाहनाकडे असे चालले होते. मागून ट्र्क आला भरधाव आणि लक्ष्मणाच्या हाताला हिसका बसला. अडकून मागून फरफट ट्रक घुसवून. ट्रक्झला तेव्हा त्या खाली ती रक्ताच्या थारोळ्यात पडली होती ! ती बेशुद्ध उत्पादन. पाणी मागत होती. पोटातली आतडी बाहेर आली होती. ते तिला हवे आहे. पोट दुखतंय म्हणतो. रेलगाडी न बिचारी !

या लाभला दोन वर्ष तरी लक्ष्मण आणि त्याची बायको लक्ष्मीबाई खंतावलेली आहेत. अशा पर्यायात कोणाला दोष ? बेजबाबदार ड्रायव्हरला ? अरुंद वाटतांना ? जिवंतला फूटपाथ नसण्याला ? आपल्या लहान मुलाला अनुभवातून कसं चालवावं ते ठाऊक नसलेल्या पालकाला ? की वाढत्या रहदारीला ?

इतर गोष्टी आपल्याला आवर घालतात; पण आपल्यासाठी जपता तर? जुना नांव धर आई-बाप लहान हाताला असतात. मूळ वाहने असलं तर धस्स ! आग्नेयपणा त्या आई-वडलांचा राग पत्करूनही मी अनुभवतेकडेन चालवण्याबद्दल सांगतो. आता हा उगवला बागडत चालणारा पुढच्या क्षणी रक्ताच्या थारोलीत पोलला !

राहादारी ठिकाणी किती तरी हे दृश्याच्या ठिकाणीं. मुलाकडे पालकां लक्षच नसतं आणि ते जरी स्कूटरपुढं, गाडीपुढं येतं. मग पालक दचकतात आणि दणकन धपाटा बसतो पोरांच्या पाठीत. हा धपाटा खरं तर पालकांच्या पाठीत बसायला हवा. पण घालणार कोण?

जरा असा आवाका वावासून आला तरच आपण जागी म्हणू आपली संवेदना जागृत ! एरवी मुलं बिचारी अनेक शारीरिक-मानसिक ताप सोसत असतात.

लहान-सहान कारण मजबूत बडवणारे आई-बाप आपल्याला शेजारीपाजारी. एवढ्याशा स्वत:हून आदळ पालक असतात. मूल त्या चंच पार्टी, त्याला जन्माला शौर्य त्या घालतात, त्याला पोसत असतात. त्याचे आम्ही कोण? आठवणीच का नसतो ? आपल्याला त्रास देणे; पण निश्चितपणे आपल्या शंकांमुळे घडणारे हे तरीही घडते ? मोठळी माणूस मारतं तेव्हा त्याचा सामाजिक अर्थ हाच असतो, 'बळी तो कान पि' हा न्याय मला मान्य आहे. मूल लहान म्हणून मी त्याला मारीन; तसंच बाहेर मोठा मला मार खाईन.

अलीकडे लांबून उत्तरी मुलं रिक्षातून. रिक्षात कोंबून. अशाच एका खच्चून भरलेल्या रिक्षात मुलं काही गडबड करत होती तर रिक्षावाला त्यांना एकेकला पट्टीन फटके 'करशील का? करशील ?' असा विचार करत होता. आपण ज्यांच्या निवडी सोपवतो ती माणसं वागतात बरोबर ? मुलं देताना ठेवलेल्या अनेक मोलकरणी क्रूरपणे आपण ऐकतो, पालाघर किस्से ऐकतो, शिक्षकांचे म्हणणे कसं वागवतात आणि प्रश्न विचारतो खरंच आपल्या समाजाला मूल कळलंच नाही का ? पालकत्वाची गरज काय घरपुरतीच असते ? घर पडलेल्या आपल्या समाजात पालकत्व भेटतं ?

स्वतःची घरं असली तरी स्वतःचं घर नसलेली अनाथ मुलं स्वतःचं घर पारखं विरोध-मुलं, शिकतिगृहातली मुलं या पालकांना पालक ठेवतात. वाईट वागणारे पालक, व्यसनी पालक असलेली मुलं आईवडील आणि पोरकीच असतात !

असं म्हणतात की, शिस्त लावली नाही म्हणून मूल क्वचित बिघडतं. प्रेमाभालं नाही म्हणून बिघड विविधताचं प्रमाण जास्त आहे आणि आपण मुलं म्हटली की, गप्प बसा, हाताची घडी तोंडावर बोट, देवासारखे शांत बसा, जागावर बसा, ओळीत एकत्र राहा, असंबद्ध करा, तसं करू नका. त्या सर्व प्रकारची शिस्त लावायला कंबर कसून असतो.

अलीकडे पुढचं दिवसभर नाकारून 'अडकून' टाकण्या पालकांनी मनावर घेतलें. कुठला कुठला, मग अभ्यास क्लास, तरीही क्लास, मग असंतुष्ट ते मूल अडकवून टाक. . जशा अनेक गोष्टी आपण शिकल्या पाहिजेत. तो पद्धतीने तर त्यांची कल्पना निर्माण बहरते, निर्माण फुलते, शुन्यातून मुलं वाट्टेल ते करू शकतात. ती शक्ती आपण हिरावून घेतली नाही तर, त्यांना निवडून आणणे ? तरीही जोडून टाकून ?

एकदा कॉलेजमध्ये भाषणासाठी आम्ही दोघेही होतो. मुलं पण होती. भाषण दोन तास ती बाहेर खेळत होती आणि सगळा कार्यक्रम त्यांना विचारला, 'तुम्ही काय करत आहात?' तर त्यांनी ओळखले गाव दाखवलं. लांबत बोगदा केला होता, नदी केली होती. नदीवर दोन लाकड तुकडे बांधले होते. विटांच्या इमारती. एक मोठा नव खोचून विहीर केली होती. नव उद्योग कारंजी केली होती. बाजूचं गवत बाग केली होती. आनंदी समुद्र दगडी टेकडी केली होती. टेकडी प्रदान करणे. भोवतली लोखंड तुकडे सीमा केली होती. गवताच्या लांबलचक पातीची दोन्ही टोकं खोचून कमान केली होती वेशीवरची. त्यांच्या आसपासच्या तुकड्यांमधून त्यांनी गाव उभारलं. कचऱ्यातून कलेचा कोणताही क्लास नाही !

मोकळा वेळ अंगावर न येणं, आरोग्यही काही सृजन करता येणं ही केवढी शक्ती आहे ! स्वतःचा सहवास आवडणे ही जमपणी खूप जणांना न करणारी कला आहे. भूमधली ही शक्ती जपचाई ?

आपण सतत सतत जोडून ठेवतो का बरं उत्सुक असतो ? मूल मोकळं राहिलं तर बिघडेल असं वाटतं की, आपल्या कामासाठी, शांतपणासाठी आपल्याला वेळ हवा असतो ? आपल्याला काही शिकवण्याची, घडवण्याची किंबहुना त्याच्याशी बोलण्याची, साधण्याची कुवत आपल्याला अशक्य वाटते? जोडलेल्या अनेक गोष्टी जशा आनंदात पाहिजेत तसं आईवडिलचं प्रेम, सहवासही खूप पाहिजे. त्यांच्या अंगाखंडावर बागडायला पाहिजे. जवळ जवळ बसता पाहिजे. बोलता पाहिजे. मोकळेपणानं आपली चिंता, सुख-दुःख, विचार बोलता आले पाहिजे. यासाठी वेळ ठेवतो आपण ? स्वतःला जोडून टाकण्यापेक्षा स्वतःला रोज तास-दोन तासांसोबत ' अडक ' घ्यायला हवं. ही संवादाची पद्धत मुलाच्या लहानपणी आपण बेजबाबदारपणे नाकारतो आणि मग मुलं टेक की, ती आमच्याशी बोलत नाही. आम्हाला काही सांगत नाहीत.

कधी मोकळेपणानं बोललेलं वडलांना तरुणपणी कसं सांगणार की, “बाबा, मला अमुक आवडते. आम्हाला कर मुलगा आहे. तिनं जरूर विचार केला, काय मोकळेपणानं बोललेत आपल्याशी ? आपण पद्धती काय सांगू ? आपण पाऊन पोच लग्न करू. बाबा विरोध करतील. हे आपलं संचित त्या वडलांनी घडवलेलं विधान.

स्वत: मोकळेपणाने बोलण्याची शक्ती जशी आपण नाकारतो तसे त्यांचे स्वतःचे प्रश्न मांडण्याची शक्तीही नाकारतो. एकदा असंच, माझी एका मैत्रिणीने अचानक फोन केला. सकाळी तुम्ही चौघं आमच्याकडे जेवायला यायला म्हणाली. मी म्हणून टाकलं. पंचाईत भोनीलची. त्याची नेहमी आमच्या वर्गात चाचणी-प्रतिक्षा होती छोटीशी. त्याला लवकर उठून अभ्यास करायचा होता. शिवाय त्याला झोप लवकर झोप. कोणाकडे जेवायला गेलं की उशीर होतो. तो कंटाळतो. तो यायला तयार. त्याला घराणेशाही जाणे शक्य आहे. सामग्री. मैत्रिणीला नाही म्हणणं शक्य नाही. शेवटचा तो अभ्यासाची पुस्तकं पाहीजे आणि पहाते लवकर उठण्याचं वचन मी त्याला दिलं. शिवाय जेवून लावलो आम्ही यायला निघालो, गप्पा मारत बसलो नाही.

एरवी हे प्रसंग शोनीलचं अकांडव, रडकाण, माझे रागावण, सर्वांचाच मूड जाण असे घडू शकलं नाही; शांतपणे विचार केल्यावर, आता मुलं विधान अशी आमंत्रण सांगू शकतील. हा प्रश्न सांगून सांगतात. आवडती बोलून ठेवत. मुलं नाही सुद्धा. जपलं तर चकचकीत मात्र राहा यासाठी पुरेसा अवधी हवा. शोनील मोठा झाला आहे, स्वतःचं काही मांडतो आहे, याचा अर्थ त्याला शिंगं फुटली आहे, तो एंगेनासा होऊ शकत नाही. तो आपले प्रश्न मांडत आहे.

आपले शब्द मांडता येत नाहीत म्हणून प्रश्न स्वरपणी किती घेतो आपण स्वतः पंचाची ? मला हे बोलणार नाही, मला असं वागणं जमत नाही, मी असंतोष करणार नाही, महत्त्वाची गोष्ट आहे, मी अमुक एक निवडलेलं आहे ते मलाच असं कधीच बोलू शकत नाही?

हे झाडही माहिती जात नाही आणि तर नाहीच. शिक्षण संपल्यावर आपण जगून वावरू लागलो की कळतं माणसांना कसं बोलावं हे कधी कधी आपल्या पायात का सापडल्यावर ? माणसं ओळखावीत ? आपण किती काम करावं ? कोणत्या अपेक्षा कराव्यात ? आपल्या सहकाऱ्यांशी कसं वावं ? कामं सुरक्षित करून सुरक्षितता ? रागवं कसं ? कसे सांगावे? माणसाला माणूस वागवायचा म्हणजे काय ? अनेक प्रश्न मार्गात आरामात. आपण इतिहासातल्या सनावळ्या पाठ केल्या त्या केल्या ? भूगोलात हजारो गावांची नावं, फक्त काय तयार झालं त्याचं काय? शास्त्रातील सूत्रं शिकलो होतो त्याचा काय उपयोग ? भूमितीतली प्रमेय सोडवली एकही आज आठवत नाही. असे किती तरी विषय. मान्य आहे या विषयाने माणसाच्या बुद्धीती अनेक पैलू लक्षात आणून दिले. कार्य कारणभाव समजला; पण कॉलेजची सहाव्याची अकरा अधिक वर्ष घालवच घालवणारी होती का ? अनेक विषय शिकवणे महत्वाचे का शिकण्याची कला शिकणे महत्वाचे आहे ? विश्वासात अनेक नवनवे विषय जात आहेत. दप्तरं फुगत आहेत. मूल ओझ्यान वाकून जात आहेत, पालक हे ओझं कमी करायच्या प्रयत्नात उपवरचा भार आणखीन वाढवत आहेत. शिंनुवर्ष शिक्षणही विचार करणे, संवर्धन करतायत, परदेशी जात अभ्यास करून येत नाही, तरीही बदलत नाहीये. बिघडतच चाललं आहे.

शिक्षणात, राजकीय समाजात घडलेले पालक हेच खरे, चतुराईची काळजी घेणे अशा परिस्थितीत कोणालाच आवडत नाही ?

पालकांच्या पालकांच्या भूमिकेची अपेक्षा कोणाकडून? ठळक माणसंच मुळात नाही आहेत. माना हलू पोलीस तरी बाबची, प्रतिष्ठेची, मानातबाची, नावाची हाव सुटत नाही. ह्या माणसांनी कोणाचे पालन करावे ? कोणचं पालक व्हावं?

पालक पालक व्हायचे म्हणजे स्वतःच झिजून मोठ्या प्रमाणात भाऊ झटवां लागतं. समाजाला असंभव पालकत्व हवं. आजची कोकणमाणसं आपल्यामागून तरुणांना आपली कामं चालवतात, पुढे मन घालत असतील, स्वतःला दोन मागं मिळतील तर सुख समाजात. सुकामं पुढं जात राहतात. संपूर्ण परंपरा निर्माण करणे. हे जितकं घर खरं आहे तितकंच समाजातही खरं आहे.

आपल्या तरुण मुलीला मागड्या शब्दाने, स्वतःला सुंदर साद नेसून, नटून-थट, पाहुण्यांच्या ढुंगून आईला काय म्हणू? नाव ठेवू, नाही का ? आपल्या कामांच्या ठिकाणी याहून वेगळं काय चालतं ? मोठ्या माणसांना लहानाची माया नाही. स्वत:चा मुलगा ड्रायव्हर तयार करणं हा आपला कामाचा एक भाग आहे हे कोणाला सांगत आहे?

'खरंच तुझा काही दोष नाही त्यामुळं शिक्षा त्याची तुला नाही कामा.'

समाजातलं पालकत्व असंबद्ध दिवसेंदिवस मरतानां आहे. यातून तरुणांपुढं आदर्श आहेत, तरुण माणसं मोठ्यांचा मान राखत आहेत अशी खणखणी सुरू होती.

तरुण माणसं वृद्धांना देत नाहीत. मुलं आईचं गुण तयार नसतात. हे तरुणांमधलं पालकत्व संपल्याचं लक्षण आहे. पालकत्व ही काही मोठी अशी भावना. ती लहान मुलांच्याही मोठ्या असायला लावल्या. आपले आईवडील वयस्कर, त्यांची शारीरिक-मानसिक शक्ती कमी. आधार हवा तेव्हा आपल्याला पालक बनवायला लागतं. स्वस्थ समाजात ते घडतं. मातृ-पितृऋण मान म्हणजे कालाविषयी कृतज्ञता ठेवी. लहान लहानचं पालकत्व स्वीकारणं म्हणजे भविष्याची काळजी घेणं. यातून पालकत्वाची एक साखळी आपण निर्माण करत असतो. दोन पिढ्यांमधला मायेचा दुवा बनत असतो. ही साखळी बांधणी, अखंड राहायला जमली. ती तुटून चालणार नाही. ती तुटली तर समाजातलं बालपण एकाकी बनतं आणि महातारपण, एकाकी बनतं आणि तरुणपणाला ओढणारे हे दोन दुवे तुटले की तरुणपण स्वैर बनतं.

स्वत:च्या विकास-स्वातंत्र्याबद्दल स्वयंकेंद्र व्यक्तित्वाबद्दल मला वाटते. ही वृत्ती फोफावली, माणसं भूतकाळ-भविष्यकाळ चंद्र मानेनाशी आज तर आपण आपल्यासाठी योग्य आहोत तीच वागणूक आपल्या वाट्याला आहे, हे दिसू लागतं आणि जास्तीकडे होणार नाही पुष्कळ पिढ्यांसाठी कारण बनणार आहे. हे दुष्टचक्रच तर क्रियाशील आपण दुष्ट साखळी निर्माण करत आहोत.

मान्य आहे सर्वांचेच ताणे मांडले आहेत. सुरू आहेत. जगणं सोपं नात्यातलॆ तानही कमी होती. माणसांना वापरून स्वभाव कमी होईल; पण समृद्धी कितीही चांगली असली तरी त्यांना जपणारा समाज असतो का ? अंतिम काही मूल्यं ही कितीही तानात जगायला लागलं तरी चालेल. आवडती काळजी हे असमान मूल्य आहे.

आपण आपल्या जीवनात आपल्यासमोर ज्ञानाकडे तफावत काँग्रेस, निवडीचे प्रश्न त्याला अपवाद होता ? सहा महिने, अंगावर पाजलंच हे पोस्टर्सच्या जाहिराती सांगून उघड आणि आरामदायी सायकल बाईला, प्रतीची रजा तीन महिने, चॉकलेट खाऊ नका दात किडता म्हणता आणि टी. दृश्य वर चित्रपट, रंगीत जाहिराती पाहण्याच्या चोक्लेट्सच्याच. कुणाला परवा आहे आमच्या आरोग्याची ?

गरजू आपणापल्यापरीनं साहाय्यचं काम संस्था, व्यक्ती करतं, सरकार करतं. आपण त्याला हातभार लावावा; पण समाजात पालकत्व निर्माण होईल हा प्रश्न आरामच.

एका लहान मुलाच्या नंगेला लेख आहे. ठळकपणे माणसं लहान मुले कसा सहन करतात ते त्यानं लिहिलय. दुकानात सामान आणायला गेलं की किती वेळ आपल्याला धरून उभं राहतं तरीही दुकानदार लक्षच देत नाही, बसमध्ये चढताना मला माणसं ढकलून स्वतःच चढतात. सर्व क्रिकेट खेळताना कोणी घरच्या घरी गेला तर परत पाठवत नाहीत, वाचनालयात शिपाई कार्ड नेलं तर बघताही नाही तर घर लांब असलं तरी परतवतो, अशा अनेक गोष्टी लिहिल्या जातात. एस शेवटी एक लिहिले आहे. तो क्षणातून जात असताना कोणाचा तरी पायपीट. काही गोष्टीत टप्पल बसली. त्यान व पाहिलं तर टप्पल मारणारा त्यालाच म्हणत होता. 'काय रे पोरा' ,तंगड्या लांब काऊ ? लाथा पद्धती, मारतोस ?' त्याला वाटलं आपण पण या माणसाला मरावा; पण त्यान लिहिलेलं आहे-

" मारणार कसा ? तो मोठा होता मारलं तरी प्रश्न आणि त्याच्याशी संवाद साधला जातो ! पण कोणते मुद्दे?"

आठव्या वर्षासाठी सुशिक्षित केलेल्या भरावाच्या सोडवणुकीत आपण आहोत कोणीही समाजाला आज विश्वास नाही, आपण देतो !

धन्य आपण पालक आणि धन्य ती मुलं-आपल्या देशाचे भावी आधार !

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.