मूलं हो आपल्याही स्वभावात, विचारात अशा अनेक चौकटी तयार असतात. बदलण्याकडे, बदलांकडे, प्रतिक्रियांकडे डोळसपणे पाहिलं तर आपल्याला वागतं, आपण आला हवं. नाही व्यवहारातून आपण या कमीपणाचे उत्तर दिले तर आपण सांगतो, मुलं आपल्याला घडवतात. आपल्या चौकटी मोडून टाकतात.

अगदी स्पष्टपणे गोष्टी असतात. आपल्या अडीच तीन वर्षांच्या मुलानं काही हट्ट केला, म्हणून वडलांनी त्याला पायावर जोर फटके दिले. मंत्रपांडन डोळे पुसत हुंदके आवरत मुलगा वडलांजवळ आला. पायावरचे वळ शोधत म्हणाला, “पुन्हा नाही मी हट्ट करणार. मला मारू नको!” वडलांच्या खासदारांत पाणी. त्यांना झोप येईना. आपण मारलं हे चुकलं. त्या कोवळ्या पायावरचे वळण जसे शांतपणे यायला लागले. त्यांनी पक्के पाडून टाकलं की पुन्हा पुन्हा मारला नाही आणि हा निश्चय कायमचा पाळला ! यावडलांना मी फार ओळखते. ते त्यांच्या आवडीचे वडील आहेत !

त्यांचे म्हणणे आईप पोरांना प्रथम मारणे, तेव्हा त्यांना ते स्पष्टपणे टोचतात, वाईट वाटते. या वाईटाला उत्तर दिले नाही की आपल्याला वाटण्यासारखे आहे.

खरं तर राग ही काही भावना, ती प्रतिक्रिया असते. पावडरचा डबा सांडल्याबद्दल पोरगं आईचा मार खातं; पण तोच डबा वडलांनी सांडला तर आई मुकाट्यान पावडर भरून ठेवते. तेव्हा समाधान राग ? राग आवरता पण ते चूक माणसावरच. रागामागची भावना ओळखली पाहिजे.

मुलं त्यांच्या गोडव्यातून, निरागसपण आपल्याला राग आवरायला शिकवत असतात.

अर्थात राग आवरणही काही मर्यादा असते. शेवटी आपण सुद्धा माणसंच असतो. कधी कधी मुलं सहन करत असतात. एकापाठोपाठ एक खोड्या करतात, किरकिर करत राहतात. अशापर्व रागवायला हवंच; पण रागव कसं ? कुठे खेकसून ? अंगावर ओरडून ?

मुलाचं वागणं आपल्याला त्रास देत आहे हे प्रथम शांतपणे सांगायला हवं, समजा द्यायला हवं. तुम्ही नाही ऐकलं तर गावं सांगा ही पायरी नाही, तरी पहा पहा ही सूचना आणि नंतर मुलाकडे संपूर्ण कर तर. आत्महत्या करणं ही मार भयंकर शिक्षा असते. कारण मारात स्पर्श छान तरी समाधान समाधान. पाणी जागा तर तेही लाभत नाही.

या सेटअपचा पर्याय विचार न करता संतापाने निवडून काढण्याची पोरांना बडवण्याची पद्धत असते. माराला मुलं सरावतात. त्याचा उपयोग होईनासा होतो आणि मुलं वोट की, उलट मारू शकतात. शिवाय मारांनमुलं कोडगी बनली की ती पद्धतीचा विचार करत नाहीत आणि माराचीही व्यवस्थाही नाही. त्यांना स्वतःच्या चुकांतून शिकण्याची शक्तीच आपण नाकारतो.

तुमच्या पाठीत धपाटा बसलेला असतो ! अशामुळं फार दुखावतात. हा राग ठेवतात. एकूण मारणे कविता होत नाही. मारानंच मुलं आरामात, ही अगदीच समजूत आहे.

एखादं वागणं चंचत कसं आहे, हे आधी समजावून सांगितलं असलं तरच आई-वडलांना रागवच हक्क आहे; पण लहान मूल आपल्याला उलट मारू शकत नाही, म्हणून त्याच्या आकाराचा फायदा त्याला बडवण्याचा अधिकार आईबापांना आणि कोणीही मोठ्या माणसांना नाही!

बरं वागून ही चौकट मोडत नाही. वाहल्या नोकर-चाकर मत वागतानाही हे तत्व पाळावं लागतं. आनंदी गोड वागणारे पालक जर नोकर खेकसत असतील तर मुलं हे वागतात चटकन वाढतात. बरं केव्हा रागव केव्हा केव्हा नाही हे तारतम्य कळत नसतं. तेव्हा घडामोडींचा माणूस असेना, माणुसकी मध्य कधी घडवून आणली जात नाही, मोठ्या प्रमाणावर कचरा त्याला बोलता येत नाही, हे पालकांना आपल्या मुलासाठी शिकावे लागत आहे !

पूर्वी एका जोडप्याला जेव्हा दहा-बारा मुलं असती, तेव्हाचे अनुभव भावंडं सांगतात. सर्वात मोठ्या मुलाच्या किंवा असच्या आईवडील फार कडक. अनेक बंधनं लादली जायची. शिस्त कडक अन्नही कडक; पण सीमा आईवडील निवळवळ. शेवटच्या त्या मनानं अधिक प्रेम, अधिक सवलती, अधिक मोकळीक जास्ती.

कदाचित रागावण्याइतकी शेवटची शक्तीच आईच्या खाली उरत किंवा विचार करून कडक शिस्तीचे तोटे कळत असतील. आज जेव्हा दोनच मुलं घर असतात तेव्हा ते शहाणपण आपल्याला शिकावं लागतं. शिस्तीची ओळख ओळखावी लाडाची मर्यादाही ओळखावी !

लोकांना लाडाला, निवडक कामं पुढे नेण्यासाठी काही मर्यादा हे मुलंचं आपल्याला शिकवतात.

स्वतःच्या पोटाला चिमटा देखे, स्वतःच्या कपंकडे कडे करून, छान छान चोरे पालक असतात. आनंदाचे हट्ट ते पुरवत असतात आणि पालकत्व चतुर कर्तव्य पुरं केल्याचं समाधान मिळतं; पण देश या मूल्य वाढतात, आईची पर्वा न करता तो स्वतः ऐटीत राहतो अशा लाडाने हे समजायला हवं. त्याला ती समज द्यायला हवी.

आपण मुलं जन्माला घालतो ती काही स्वत:चं जीवन त्यांच्यासाठी उधळ घालायला नाही. मुलं वाढवणं हा आपला जीवनातला भाग असतो. महत्त्वाचा भाग असतो. पण मुलं फोंग की स्वत:चे म्हणणे आहे की छंद, लोकांना आवडेल, फक्त करमणूक फायदान मूल एक मूल मानसिक जरूर ठेंग. आपण आपले जीवन असंबद्ध गोठवणे टाकणे योग्य नसतं. मुलंसुद्धा मतदानाचा आपल्याला दोष देतो. सामान्यतः बाळाच्या आईवडलांना, आईला असंभव म्हणण्याची पद्धत असते 'आता कसली चित्रपट तू पाहतेस वर्षभर ? आता प्रवासा !' हे फार दुष्टपणाचं विधान आहे. ते बाळाच्या आईला कधीही मान्य करू नये. मूल तान्हं असल्याने दिवसाकाठी तास आईला मोकळा झाला हवा. तीच तीच कामं करून कंटाळा लाभ. तो कंटाळा घालवसिपी पुलच.

मी पण माणूस आहे. मला इतर गोष्टी कराव्याशा वाटतात. काही वेळ हवा असतो हे साऱ्या घराला आईनन पटवायला हवं. म्हणजे घराणे पटवून घ्यायला हवं. नाही तर वर्षानुवर्षासाठी खास्ता खाणारी आई पडली, तर मुलं ढुंकूनही पाहत नाहीत. कारण आई फक्त तुम्हीच असते. तिच्या काही गरजा असतात. फक्त ती गटी पडली की आपली होणार गैरसोय फक्त विरोध. समोरदादाही या भावनेशी सहमत असतात.

आपल्या 'करण्याचं' हे 'फळ' असेल तर प्रत्येक आईनंद विवेकवर विचार हवा.

स्वतःला सवय लावायची सवय लावली. ज्याला लहानी आईनं कधी डोकं चेपायला नाही, पाय चेपायला बरोबर नाही त्याला माणूसपण बायको बाहेर पडली की, तिच्यासाठी काही करवं लागतं हे सुचणार नाही.

स्वत:ला आणि मुलीला पाहणे वागणूक माझ्या कुटुंबाचे अफाट ते घराघरात असतात. मुलीने काढला पाहिजे, मुलीला मुलगा आला पाहिजे, कलाकौश प्रसंग कामात आला पाहिजे, आदरार्थी पाहिजे, कुटुंबात आईवडील फार जागृत असावे; पण हे कमी हवे, असे आग्रह धरणारे असतात. लहानपणच्या या अपुऱ्या शिक्षणाचे तोटे पुढील लोकांच्या संसारातही नुकसान होत आहे. ज्या घरात घरकाम करत आहेत, त्या दिसल्या आहेत हे शिक्षण देणं असलं जातं. तर बनूण पालकांनी आवर्जून या गोष्टी कराव्यात. तरीही त्यांनी अंघोळीचं पाणी स्वत:च घेणे स्वत: घेणे, सुटकेच्या दिवशी तरी स्वत:च बटणं म्हणतां शिवमान, आपलं निदान करणं, सरबत करणं, ही न जमणारी कामं असतात का ? ही आणि अशा घरकामं यायलातच. रोज ती केली पाहिजे असं नाही; पण पुरुष ही कामं करत नाहीत असंभव मनावर कधीही ठसू देऊ नये.

रोजचा दिवस असा असला तरी एखाद्या कामाच्या उमेदवाराने अशी निवड केली असली तरी त्याचा परिणाम होतो. आमच्याकडे पहाटे अभ्यासाला उठव, त्यांना कॉफी करून, अभ्यासासाठी बस तयारी करून द्यायची हे काम तयार. अजूनही मला ती कामातली त्यांची हौस, तळमळ आठवते. माझ्या भाऊ वडलांच्या पुठे गावाला अंघोळी घालणे, भरवणा, झोपवणे हेही घाबरतात. तेव्हा वडलांनी पेरलेलं बी उगवताना मला.

अनेक तरूण पुरुष पालक आपल्या आवडीनिवडी शोधू लागले आहेत. आपल्या चौकटी मोडत हे समान बरं वाटतं. त्यांना हसून किंवा कुत्सितपणे काही बोलून, उपहास करून हा गुण मारण्याचं पुण्यकर्म मात्र आसपासच्या माणसांनी करू नये.

चंद चंदन बारगीष्टींकडे फारकाईनन लक्ष। प्रत्येक गोष्टीचे संदर्भ ती आपल्या चिमुकल्या अनुभवविश्वाशी, भावविश्वाशी जोडत असतात. आपण त्यांना जे मार्गदर्शन करत आहोत ते पाहत असतात.

कुणाकडे तरी जेवायला गेले असताना घरातल्या तरूण मुलगीन चायनीज सूप म्हणजे. ते काही फार बरं उलटं; पण तिन आम्ही छान छान बसलो. बरोबर बेवड्या आनंदाकडून प्रश्न आला-'ते इतकंकार सूप त्याला छान होता काय?' मग समजावून सांगा- तुम्ही म्हणता ते अगदी. सूप खरेच बरं पावणे; पण ती मुलगी नम्र प्रथमच मला, तिला वाईट वाटलं म्हणून हे छान वाटत नाही. हे खोटं बोलणं; पण तिथे खऱ्या-खोट्यापेक्षा त्या मुलीला प्रोत्साहन देण्याची गरज होती. असं वाटतं. इथे खोटं बोलणं माफ नाही आहे आम्ही.

खोटं बोलू नये, असंबद्ध मार्गदर्शन की, काम भागत नाही. अनेक छटा अशा वेळेला समजून घ्या व्यावसाय हे लक्षात ठेवा. लोक बघत कोणीशी ही वागते, बोलणे बोलणे, या दुर्घटनेने आपल्यावर रोखणे हेच खरे सांगणे हा धडा आहे.

एरवी चखला साफ करून वागत राहण्याची आपली पद्धत असते. आठवणीत भेटलेली माझी एक मैत्रीण लवंगींची लांबलचक माळ लावावी तसं फटफटली होती. बस्स नावच नाही ! कडेवरची माझी दोन वर्षांची मुलेही कंटाळली होती. मलाही निघाला हवं; पण तिला कळेना. शेवटचा मुलगान चक्क तिच्या तोंडावर आपला हात धरला आणि 'चला आता जाऊ या !' असंभव म्हणाली. आनंदचं अस्तित्व आपण त्यांना सिद्ध गुण भागो आणि 'ही म्हणजे कोणाशीही एक बोलू देत नाही !' म्हणतो.

हे जसं एक उदाहरण देते. आईवडलांची मित्रमंडळी आली असताना चटकांकडे झुकणारा हा सर्व बाजू तं. मग ती मधेमधे काही विचारून नको. लक्ष वेधून कधी ओरडतात, रडतात, भांडतात. अशापंतजसं आपल्या बोलण्याला आवर घातला पाहिजे तसचंही हे समजावून द्यायला मित्र हवं, 'तुझे आले की तू आमच्याशी बोललीस का ? या पाहुंशी मला कामच बोलण्याचं बोलणं आहे. तू दहा श्रेणीं इतर काही कर, मग मी तूशी बोलेन !' ही शिस्त लावणे आवश्यक आहे. इतरांच्या गरजांचा विचार मुलं शिकतात.

यासोबतच घरातल्या भेटल्या सांगतात, खाऊ पाहिलं पण नंतरच्या बाजूने हा सामना त्यांच्या मित्रमंडळींनाही पाहिजे- अबलां मी मतदान करू. त्यांना तुम्ही अभ्यासा, त्यांच्या खेळांबद्दल, पाप्पा, विनोद सांगा कोडी काही विचार, त्यांच्याकडे, करू नका.

आमचे एक डॉक्टर मित्र मला औषधांची जहिरातली संपूर्ण रंगीत चित्र कापून आणून. खूप आवडतात. गोले-चॉकलेट. ही भेट मलाही चांगले वाटते.

सत्ता भेटीची किंमत मोजत असतात मुलं अलिप्त असतात हे किती छान आहे ! आपण हे आनंदपासून शिकायला हवं.

आमच्या नात्यातल्या दोन जाव्यांची गंमत आहे. भाऊबीजेला या घरून त्या भाऊबीजेच्या भेटवस्तूंची देवघेवाण होती. जावेन आपल्या मुलीला किती आश्चर्य वाटते काय दिलं याचा अंदाज घेत तिच्या मुलीला भाऊबीज पाठवायची दर दिवाळीतल्या चर्चा ऐकून एक मुलगी या तिला म्हणाली, “आई, यापुढे का आणि तू एकमेकी नुसते समोरचे आकडे कळवत नाही?”

पण 'काय आगाऊ बोललेस ग ! मार खाशील पुन्हा असंतुष्ट काही बोललीस तर !' हा एकदम लहान मुलगा घडला आणि आई नाव स्वतःला विश्वास टाकली.

असे अनेक घडामोडी घडत असतात. मुलं नावाचे परीक्षक आपल्या वागण्याचं मूल्यमापन करत असतात. मुलं नावाचे शिक्षक आपल्याला अनेक धडे शिकवू पाहत असतात. मुलं नवाचे पालक दादा आपल्याला मालक असतात. आपण या जनतांकडे उघड्याने पाहत नाही.

स्वतःला स्वतःला घडवणं गैरसोयीचं चंचल. स्वार्थाला आळा वाठा । स्वच्छंदी वागता येत नाही. दुटप्पीपणा उघडा. खरं तर शिकण्याची इच्छा असली तर काही गोष्टी सोडवण्याची तयारी ठेवावी. नाही तर कुटुंबात प्रत्येकाला हवं ते हवं असेल तर प्रत्येकाने हवं ते सोडीही तयारी ठेवावी. नाही तर ज्याला बलासीनंद आणि त्यागच जुळवणारा जोडणारा जोडणारा दोनही अपूर्णच आरामात. पालक किंवा नात्यात ही मुलं असू शकत नाहीत. नवराबायकोच्या नात्यातही असू नये. आवडीसाठी बळीची भूमिकाही पालकांनी घेऊ नये.

निवडचंद मुल्पणचं बलि जात, अशी समाजाची ओळख आपण की राज्याचे किती बाऊट करत जगत असतो आणि आपली आपल्याला लाज वाटते. आपल्या पालकत्वाला निराळीच जागती. त्याबद्दल बोलू या पुढच्या लेखात….