शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. ७ : ही पण आपली मुले
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे

'अरे, लोकांच्या पोरांना खायला मिळत नाही आणि तुम्हाला फायदा होतो तर गिळत नाही होय रे !' खाण्याचे नखरे केले, हे नको, ते नको खाली तळत आई म्हणायची. ही लोकांची पोरं कधी दारावर मागायला यायची, कधी बूटपॉलिश करताना दिसायला, कधी उसाच्या गुऱ्हाळात काम करताना दिसतं. प्रवासात गाडीत काय विकायला यायची, विजय उकिरड्यात काही शोधताना दिसत आहे. घरातील फार वर्ष ही 'लोकांची पोरंच' राहिली. झोपडपट्टीतल्या कामाच्या निमित्ताने ही मुलं जवळ आली, कळली-बोली तेव्हा वाटलं नोंदणी दिवस का दूर राहिलो यांच्यापासून आपण ? विचार शिकवण्यासाठी झोपडपट्टीत गेलं की प्रथम दिसेल लोकांच्या आणि विश्वासही विश्वासही अविश्वासले, तिरस्कार आणि कुतूहल या संयोजन. कधी श कुचेष्टेचीही छटा असायची. समाजसेवनाच्या, संवेदनाच्या संधी, नातेसंबंध, कुटुंबनियोजन, आरोग्य-कार्यक्रमाच्या उंचावणे शिक्कानानें अभ्यासाची या माणसाची सवय होती. आम्ही शिकवू आलो आहोत असंभव आहे, की बसल्या म्हणाल्या 'चला बाई उद्यापासून सुरू करा. पोरांबी शिक्षण चालू व्हाईल तुमचाबी पगार चालू व्हाईल !' आपल्याला आनंदाने-पगारापायीच झोपडपट्टीतल्या लोकांबद्दल प्रेम उफाळत येतं हेही त्यांना माहीत आहे.

स्वतः शिकवायला लागला की आवडमधला हा अविश्वासाने लवकर दूर होतो. मोठ्या माणसांच्या म्हणण्याला मात्र वर्षभर सहज लागतं. आमच्याकडे शिकायला यायची ती मुलं चारपासून चौदा-पंधरापर्यंत वयाची असायची. पाच-सहा वर्षांच्या बहिणीच्या कडे पक्ष-वर्ष-दोन वर्षांच्या आनंदाचाही समावेश आहे.

लहान वयाची मुलगी बहुधा आईबरोबर धुण्याभांडला जायच्या. मला कागदी वेचायला जायच्या. एका आईसोबत वीटभट्टीवर कामाला जायच्या. जरा मोठ्या मुली स्वतंत्रपणे धुण्याभांड्याची कामं, घरकामं करायच्या. मुलं आपल्यात कामं.

लहान भावंडांना जोडणे, बंधनकारक करणे, घर सावरणे, दळण आणणे, दुकानात वस्तू आणणे, हिंडून बाहेर झाडलं तर लाकडं घडवून आणणं ही लहान मुला-मुलींचीच कामं.

सात-आठ वर्षांच्या मुली सुद्धा कागदपत्र वेचून रोज सात-सत्तर पैसे काढतात. पैसे जोडायच्या. एकदा पंचफुला नावाची एक चुणचुणीत आनंदानं सांगत होती- 'बाई, मॅक पेपर वेचून पाच रुपये सुखले मला. मग माझ्या आज्जी गावाकडनं आली. तिला दीड रुपयाच्या बांगड्या भरल्या आणि दीड रुपया आयला वशाट (मटन) आणला. आता नागपंचला मला बांगड्या भरायच्या म्हणून आणखी पैसंमी बसणार !' स्वतःच्या पायावर उभं राहून घराला हातभार लावला त्या गुडघ्यावढ्या मुलीकडे मी पाहतच कुटुंब.

रोजंमध्ये वडलांना दारू आणून देण्याचे हे कोणीही काम करण्याची आठ वर्षे मुलीचं काम असू शकत नाही याची मला कल्पना आहे. त्या मुलीची आई मुलगीच कौतुक करून सांगत होती, 'लई हुशार आहे बघा बाई आलकी (अलका). एकदा बापासाठी दारू प्यायली होती तर पोलिस हिच्या पाठी लागले तर ओढत टाकली हि आणि तिथंच परसाकडला बसली. पोलीस आपल्यावर म्हणाली, 'कुठं काय? मी या आले हिकडं' मग पोलिसांकडून गेल्यावर ओढात उतरून बघितली घराला !' आई प्रशंसा आहे बघून अलकालापण जोर आला. मग ती सांगा, 'बाई गुत्याबशी हाय ना आळूची वडी चांगली. नरड्यात लई खवखवती बघा खाल्ल्यावर !'

अशी ही हुशार अलका ! तिला आम्ही आमच्याकडे शिकायला पाण्यावर 'सुखी पोलिसांना ठेव देवराया !' ही प्रार्थना शिकवत होतो, बुद्धिमापन कसो ट्याक्ट कोडी सोडवायला शिकवत होतो.

शिकलेल्या, संपूर्ण ब्लॉकमध्ये राहणे, चांगल्या लोकांना घालणे त्या मुलांना समजते. घरकामं महिला मुली रंगात पाण्याची, आपल्या स्वतःच्या नकला करा. म्हणायच्या, 'ठिकल्या सोडबी तरी त्याला, खाल्ल्या खाल्ल्या आणि नाई तुमची या समूहाबिठी मात्र चहाटून बसायला आणि आम्ही काम करताना आमच्याकडे पाठ करून जेवून घेतलं!'

डब्बा पट्टी बघायला म्हणून एकदा आमच्याकडे एक सुंदर लावा बाईलीप. त्यांना लहान मुलांनी विचार केला, 'बाई, तुम्ही पण आता रोजच इकड?' त्या म्हणाल्या 'मला रोजची कामं असतात.' चिंता मुलीचा प्रश्न. 'कसली कामं करता? धुण्याभांड्याची ?' त्या बाई खूप कृत्रिम मंजुळ बोलता, तर छबून त्यांना विचारलं, 'बाई, तुम्ही लोक का बोलता ? जरा आरडून वाउं !'

चार-पाच वर्षाचा सुरेश एकदा शिकायला आला नाही, तेव्हा त्याची आई त्याला घरी ठेवायला सांगतो. त्याच्या नदी पाहिलं तर सुरेश दाराच खेळत बसला होता. एक बंद दार वाहकच म्हणून बोलता सुरेश म्हणाला, 'बाई, तुमचा पोरगा पण घर राखतो का ?' मी बस, 'हो. राखतो ना !' 'पण बाई तुमच्या घरालादार आहे का ?' एकाद्या मोठ्या मुलानें, 'ये, तर बंगला आसंल. दारच काम इच्चारतोस ?'

घरं, सुंदर घरं, सजवलेली घरं, म्युझियम कोश दुर्मिळ, महाग किंमतींनी नटवलेली घरं पहिली, दार नसून झोपडीच्या दारात खेळणारा सुरेशखास आठवतो.

एकदा रंजू साडी नेसून आली होती. मी बस, 'वा ! छान छानय साडी ! ती पटकन म्हणाली, 'आमची कसली गरीबाची साडी बाई. तुमच्या साड्या नसतात.' ही मुलगी एकदा माझ्या मुलाच्या भांडवलावर ती सांगत होती, 'मास्तर मला हा द्यायला लागला तर मला बसून, 'दोन साडी नेसून मला कमी मानू नका. मी पण आठवी पास आहे !' जोडाच्या साड्या, फाटक्या साड्या असंतुलित अनेकांनी बोलायला निघालो. शिक्षणक्षेत्रातल्या लोकांना 'प्राइज भेट' आवडते. अशी अचानक पाहुनी वस्ती आली की, बाया फार संकोचाच्या. मग म्हणायचो, 'बाई, आम्हाला आधी सांगायचे म्हणजे आम्ही साड्याने आलो असतो. तुम्ही एवढ्या मोठ्या लोकांना आणता आणि आमच्या अंगावर फाटक्या साड्या, बरं वेगळें का ?' मी मी म्हणतो, 'बानो, याची लाज तुम्हाला वाटली पाहिजे. तुम्हाला नाही. अविश्वासावर उभारलेल्या आपल्या गावांत बलिया दिसत नाहीत संपूर्ण लाजिरवाण्या गोष्टी आहेत की, तुम्ही लाज कसली नियमन ?'

आठ-नऊ वर्षाची छाया आठवडाभर शिकायला आली नाही. ती बदली साड्याच नेसायला. मला वाटलं आईचाच आग्रह तिच्या. बस, 'छायाची आई, लहान आहे ती अजून. एवढ्यातल्या साड्या नेसाला लावता तिला ?' तर छायाच्या आईनं काय म्हणावं- 'बाई, कामावर दोन साड्या. मग छाया म्हंटला आता साच नेस. किती लवकर जमणार नाही.'

हे अनुभवलं की, निवडक मॉडेल नवीन फॅशनच्या भारी साड्या, त्या भारी साड्या, मॅचिंग, घराघरात साड्यांचे संग्रह सारं करत राहतात.

आपल्या साडीला असा हात पाहणे, पदर धरून बसणे हा पण लहान मुलामुलींचा रोजचा उद्योग चालवा. बाई, तुमची साडी किती मऊ आहे असंतुष्ट मुस्लिम म्हणे. एक मंगल नावाची तरतरीत चेह, चार-पाच वर्षाची नेहमीची चिटकून बसायची. स्थिरची मुलं खेळत असली तरी मला सोडणार नाही. खूप दिवसांनी कळलं की, वस्ती त्यांच्या घराला जवळ वाळीत टाकलंय. मंगलच्या आजोबांना महारोग होता आणि अलीकडे तिला आईलाही होता. मंगलला कुणाच्याही घरात प्रवेश.

अशी भूक, खूप स्पर्श असीम. पोतराज म्हणून देवाला सोडली दोन मुलं होती, त्यांचे केस कापले नसले. ही मुलं मधुरपणी कडकलक्ष्मी होणार हे देवाच्या नावाने ठरवलं. नऊ-दहा वर्षाचा पोतराज बाळू कधी कोणत नीटमिठीच नाही. स्वतः जातच. आला की माराम ठोका. पुस्तकं-वह्या पळवच. नेहमी लवकर अस. एकदा गंमतीसाठी कागदाचे छोटे छोटे फ्रॉक, पोलकी खेळ चालू होता. बाळूला हा प्रकार फार आवडला. कधी नाही तो आला आणि गुर्मीतच म्हणाला, 'बाई, मला एक बनवून द्या ! त्याला छोटा बनियन कापून दिला. तो त्याला आवडला की, किती वेळ तो धरून माझ्यामागेच बसून. इतरांना मार्गदर्शन चालू ठेवा तिकडे बाळू लक्षच. आवडतात वारा आला. जगाची जागाशी धूळ-कचरा माझ्या अंगावर तर बाळू, प्रेमाने साडीवरचा कचरा हलक्या हातांनी झाडत होता.

स्पर्शाची, प्रेमाची भूक ही मुलं जोडल्या पुरी करून घ्यायची. तुम्हाला घरोघर बोलवायला गेलं की, वारसाहक्क म्हणतो, 'आज माझी वेणी तुम्ही बाई द्यायला पाहिजे. मग 'आज मी वेणी घालीन; पण दुसरा तू उवान औषध लावलं पाहिजे !' अशा अटीवरच जमलेल्या आठ-दहा मुलींच्या साक्षीन वेणी घालण्याचा कार्यक्रम व्हावा. त्या दिवशी समर्थपणे वागणी दिली.

शिक्षण संपलं की, मुलं योग्य जायला तयारच नसतं. बस स्टॉपपर्यंत पोचव यायचा. बस येईपर्यंत. उप्पा मारायच्या, लोंबकळण चालू असा स्टॉप. बसवर बसना ढकलून बसमध्ये चढवलं की खरी शाळा सुटली !

माझी मुलंपण घटना घडते. मग मुलीच्यामागे ती मुलगी असायच्या. 'माझी हरणी गं' म्हणून तिला स्वार करून घ्यायच्या. स्वतःच्या स्वतःच्या गलातली नवी मोत्याची माळ तिच्या गळ्यात घालायची आणि निघताना माळ स्वतः दिली तर म्हणे, 'बाई, पाहिले जा की, तुमची पोरीला ही माळ. ती माझी बहिनीच आहे !'

अशा या प्रेमळ मुलीची आपसात भांडवल खरेदी केली जाते, मात्र मला अजबात एकत्र करतात. एकदा आनंदची नखं कापली पण आक्का तयार होईना नखं कपाय. 'का गं कापून घेतला नाहीस?' विचारलं तर म्हणाली, 'आम्हाला ओर नखांत भांडणबाडायला !' मलाही एकदा तिचा नखांचा प्रसाद लाभला होता.

एकदा मी पुढे चालू चालू ठेवलं, पण धुसफूस चालू होती. 'बाई बाई आहेत म्हणून नाही तर मी बोलली असते ' असंतुष्ट आशा म्हणाली, 'आमच्या लाय घान शिव्या असतात.' मी बस, 'मला माहिती आहेत' मग त्यांना फारच रस वाटला.

सांगा बरं ही शिवी माहीत आहे का, ती आहे का, याचा अर्थ काय गप्पा सुरु व्हा. क्षणात कोणाचा त्रास होतो की कसे शिव्यांचा पाऊस पडतो, त्याचं प्रात्यक्षिक घडतं. आठ १४-१५ वर्षाचा सतीश म्हणाला, 'बाईंना काही शिव्या माहीत नसतील, या बायका नुसतं हलकट, नालायक म्हणतात !'

हा सतीश संस्थेत काम करावं. मालक ग्लास फुटला, कसा रागावतो, मारतो त्याची नक्कल करून दाखवतो. रोज एका कागदावर काही लिहून घ्यायचा. म्हणू, 'मी दिसला .

कधी आपले न गेले या साक्षतेचा सगळा प्रांत अपचितच होता. त्यांच्याकडे अक्षर, शब्द पत्ते असंग, ते बघून लिहिण्याचा प्रयत्न करा. चुकून चुकून बदली दिली तर मुलं अक्षर उलटी काढायची. रेष खाली खाली अक्षर हे कोणाला माहीत ? 'पुस्तकात असेच किडे काढलेले असतात ना बाई ?' भेंड्या खेळायला लागलं की 'क' पासून सुरू होणार, 'म' पासून सुरू होणार हे शब्द म्हणजे काय हे लक्षात यायचं नाही. कारण आजवर बोलण्याचे वाक्य, शब्द, अक्षरं असे तुकडे असतात हे माहीत नसते. एकदा तर गंमतच. एक शिक्षक सांगायला आले होते त्यांनी स्वैरपणे विचार केला, 'मी आता ते वाक्य बोलाय ते सांगा बरं? – स्वराज्य हा माझा, जन्मसिद्ध हक्क आहे 'मुलं गप्प. 'सांगा लवकर ! वाक्य शब्द हे वाक्य ?'

कुंताबाई डोक चाललं. तें वाक्य स्वतःशी म्हणून पाहिलं आणि जोरात ओरडली, 'म्या म्हनलं !'

त्या स्वतःला स्वतंत्रपणे सारं वागण्याची सवय होती की दोन दोन्ही बाजूंनी निवडलेला कार्यक्रम बाईयत हे त्यांना खपवून घेत नाही. मग कधी मुलं म्हणतो, आता आम्ही रामलीला करतो. मग पार्ट वाटले जायचे. कोण राम, कोण लक्ष्मण, कोण सीता, कोण रावण. तुमने माझ्या भाईको मारा. मै तुमको नही सोडुंगा असे डायलॉग असंग. हिंदी पुरेसं वाटलं नाही की मराठीला खेचून आणलं जायचं. मधेच राम सीते 'नाजरोंके तीर मारे कस कस ' हे गाणे म्हणतो- नाच व्हॉटो. हिंदी चालीवरची मराठी गाणी असिची. ' सजणे तुझा रागही असा चावतो मला नागही जसा' पण नाच व्होच.

त्या स्वतःला स्वतंत्रपणे सारं वागण्याची सवय होती की दोन दोन्ही बाजूंनी निवडलेला कार्यक्रम बाईयत हे त्यांना खपवून घेत नाही. मग कधी मुलं म्हणतो, आता आम्ही रामलीला करतो. मग पार्ट वाटले जायचे. कोण राम, कोण लक्ष्मण, कोण सीता, कोण रावण. तुमने माझ्या भाईको मारा. मै तुमको नही सोडुंगा असे डायलॉग असंग. हिंदी पुरेसं वाटलं नाही की मराठीला खेचून आणलं जायचं. मधेच राम सीते 'नाजरोंके तीर मारे कस कस ' हे गाणे म्हणतो- नाच व्हॉटो. हिंदी चालीवरची मराठी गाणी असिची. ' सजणे तुझा रागही असा चावतो मला नागही जसा' पण नाच व्होच.

एकूण सर्वांगसुंदर रामलीलेतला उत्साही अफाट असाच. त्याबर आमची गोष्टीची 'नाट्यीकरणं ' फिकी पडायची.

गोष्टींची नाटकं करताना सुद्धा खूप छान वाटायचं. एकदा कॉलेजला जाणारी एक मुलगी बस स्टॉप उभी असते असंतुष्ट नाटकावर. मग त्या मुलीच्या हातावर पेनन घडवण्याचा कार्यक्रम दिलं तर नंतर तोच मुख्य झाला. सर्वांच्या हातावर घड्याळं काढणे.

सागरगोटे खेळताना किती डावे हे लक्षात ठेवणे मुलींची मजेशीर पद्धत होती. खूप खूप बांगड्या असायच्या. एक डाव कमी मनगटातले बांगडी त्यावर एक कोपर सरकवून ठेवा. भातुकलीला भांडी कुंडी खेळतोय म्हणायच्या. ही भांडी चिखलाची असती.

एकेका समोर त्यांनी डझनभर बांग भरायच्या आणि पिचू नये म्हणून शिवण घालायची आणि एकत्र बांधून ठेवायचा हा प्रकार बघायला लागला.

हे गाणे म्हणून नागरिकांनी हसवले हा विनोद. मग गाण म्हणणारी, 'हसलं त्याचं दिसं मढं बसलं.' ही मुलं मोकळेपणानं बोलणं काय बोलायचं ! नांगधारी चौकीला तर तुमच्या घरामध्ये नांगर फिरंल हा मला दिलंत असायचा. 'मी नवपणी सगळा जोडून आपण खाणार, धारला वजन ! तुम्ही खाऊन तुम्हाला माराल नवऱ्याला पटेल काय ?' हे मनोगत अस. 'तुम्ही ज्याला हाडफेलही म्हनता ना बाई, त्याला आम्ही बाधा बोतो.' हे समजावून सांगणे.

' का स्वत:कडे डॉक्टरकडे पाहिला जसा ? चार दिवस लो-घोकला आपोआप बरं बरं.' हे शिक्षण पण असशील. आठव्या वर्षाच्या मुलीचं लग्न तिला नवऱ्याने सोडलं असलं. ती सांगायची-'बाई, माझी नशीब चांगलं नाही म्हणून नवऱ्यांना मला सवत आणलीय, आता मी जाणती मला सवतवर नांदायला पाठव.'

अशी ही मुलं ! आपल्या आवडचं आपण जपतो, त्यांना आनंदाचे अनुभव देतो, त्यांना आपण घेतो, ते भविष्य घडवण्याइतपत आपण बोलतो.

यायूचचं काय ?
आपण देवता लागत नाही ?
झोपड म्हटली की आपल्याला पटली शा माणसं जोडूनच नाही. फक्त घाण ! त्यांना स्वस्थता शिकवली पाहिजे, असंभाव्य भावना, आधी माणसं हे आपण शिकलं पाहिजे मग त्यांना काही शिकवणं ! या आवडी-माणस ओळखली पाहिजे, बोललं पाहिजे. म्हणजे मग भांडी घासणारी मोलकरीण ही फक्त मोलकरीण आवडत नाही. ती कोणी बाळू, मीरा, छबू, छायाची आई हे लक्षात ठेवते. स्वतःला भंगार घेण्यासाठी गाडीवाला परका आवडत नाही. कदाचित ते आपल्या आकस्मिक असण्याची शक्यता नाही.

कारण एक ठरलेला वाद असतो. कितीही तरी माणसं सुधारली नाहीत. तुम्ही त्याना भलंभाल जा, ती तुम्हाला फसवून जातील. मान्य आहे. अनुभव; पण तेही आपण मान्य हवेत. एखाद्या व्यक्तीला फसवलं म्हणून एखाद्या माणसाला स्वतःचं निकालात काढणं हा शहाणपणा. त्यांना अनेक गोष्टी मिळतात. त्यांच्या सांस्कृतिक आपण इतकं हिशेबी रहावं ? सामनेचा हिशेब ? नीतिमूल्य त्यांच्याच माथी मारावीत ? नागरिकांना झोपडपट्टीत काम करणे जमणार नाही. कबूल; प्रत्येक कामाच्या इतरही काही सोप्या पायऱ्या असतात. सहज जमा. त्या राज्य चढता. गाडगेबाबा म्हण, 'तुम्ही जोडे चाडची ताटवाटी करा; पण दयेच्या पितळेची तर द्याल ? तुमची आवडचंग अंगडं शिवा, पण गरिबाच्या ग्राहकाला एखादं सुताचं द्याल?'

एकाकाच्या अंगड्याचा दहावा सुता शिवता, दहाजणांना कधी देता, हा हिशेब कधी लक्षात येईल ?

आपल्यात आणि त्यांच्यातलं अंतर संपूर्ण असंघटित घडत आहेत. अंतर कमी करणार काय?

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.