शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. 8 : काही सीट मुलं
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे

पुणे-मुंबईत भेटलेली वर्षाची भेट प्रवास आणि तिची आठवी मला जिंकलेली भेट वार. मुली नीटनेटकी, गोड चेहऱ्याची, उत्साही, चपळ होती. पण तिचं बोलणं स्पष्ट शब्द. ती काय बोलते ते लक्षपूर्वक ऐकलं तरच कळत होतं. थँक्यूला ती आँऊँ होती. झोपडीला ओई. तिची आई मात्र तिच्याशी अगदी शांतपणे बोलत होती. आपल्यापैकी कोणीतरी बोलते ती मुलगी. ती बोलत असताना विचारपूर्वक तिच्या ओठांचा न्याहाळत होता. मुली फार मोठ्यान बोलते आहे असं वाटत नाही तर आई तिला बोलायला मिळत होती !

मुलीचा अभ्यास चालू होता. कारण मुंबई तिची परीक्षा होती. बंदर म्हणजे काय असंतुष्ट आईनं विचार केल्यावर मोठ्या बोटी पकडण्यासाठी पर्याय निवडू शकतो. आई ज्या निवडीला तो लक्षात ठेवा पुन्हा उत्तर देत होती.

हे ठिकाण माझ्या मुलीच्या शेजारी बसले. तिच्याकडे आणि तिच्याकडे आईकडे हसले. मी काही विचारात आणून दया दाखवत नाही, अरे काय बिचारीचं नशीब असं नाही. शांतपणे कुतूहलान आणि कौतुकाने त्यांचा अभ्यास ऐकला आहे हे कोणत्याही मायलेकींना दोघांनाही विश्वास वाटतो. भारतीयांकडे कोणत्याही हसू आईशी गप्पा सुरु.

गप्प कळलं, की मूकधिर समर्थक कसं शिकवलं याचं प्रशिक्षण आईनं मुद्दाम आपल्या मुलीसाठी घेतलं. त्याचा उपयोग करून ती बालिका शिकत होती. तिला आणखी एक मोठा मुलगा होता, लहान मुले होती. या मुलीला योग्य प्रकारे विकसित करण्याचं, शिकवण्याचं आव्हान त्या घरानं पेललं. आई सांगत होती मला हिच्या जावं लागतं. शाळा लांब आहे. फक्तदा तुम्हाला काही काळजी करू नकोस. आम्ही करून; पण तिच्याकडे आपलं पाणी व्हायला नको. '

पालकांच्या ह्या समंजसपणाचा खूप चांगला परिणाम त्या मुलीवर होता. एरवी दोष असलेली मुलं समस्या, पण ही मुलगी अगदी स्मार्ट होती.

त्याबद्दल मला आदर वाटला. इतर ਚੋਣਾਂ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ पालक असा मध्ये केवढा फरक आहे हे माहीत आहे.

मुलाचं हे कुटुंबपण कधी शारीरिक अपंगत्व चं रूप पाहणं. जन्मतःच हात, पाय लुळा असणं, पोलिओन हातापायांची खुंटण, शारीरिक विकास न होणं, कुबड असणं, चेहऱ्यावर काळे डाग असणं, कोड येणं, नाक, कान, ओठ काही व्यंग असणं, सच्चे दोष असणं. या विकासाचा परिणाम होत नाही.

अशा माजी पालकांची पहिली प्रतिक्रिया. 'हे आमच्या वाट्याला का यावं?' अशी दुःखाची असते. 'आम्ही काय वाईट वागलो म्हणून आम्हाला ही शिक्षा?' असाही प्रश्न महिना. चतुर्थी किंवा ओळखी निवड क्रूरपणे याचा उल्लेख करतात आणि पालकांच्या चहावर मीठे असतात. काही शंका अनेक, दैवी, धार्मिक उपाय मदतीसाठी आणि पालकांना चांगुलपणापायी वैताग व्यापारी.

'सतत जोडले उपचारात पालक गुंतवणुकीची, मुलाकडे रोगी पाहून जातं आणि त्याचे इतर गुण होत. एक बारीकसा प्रश्नवेल एरवी अगदी इतरांसारखं पण स्वतंत्र वक्टिमत्व म्हणून अशा निवडकडे, त्यांना वागवायला आपण सर्वांनी शिकलं पाहिजे.'

आरोग्य हे स्वस्थपण शारीरिक नसतं. मानसिक, बैद्धिक वाढ नीत न होण्यातून हे चालपण येतं. मतिमंदत्व मन ही मुलं इतर सामंजस्य. कधी काही रोग चेहऱ्यांच्या स्वस्थानी, मान वरवर ताबा आराम नाही. काही मुलंतःच डाउन्स सिन्ड्रोमखिल जन्माला. त्यांना मंगोल बेबी असंही म्हणतात. या आनंदाची शारीरिक गती पूर्ण होत नाही. वेग कमी असतो; पण काही आवडता तो चांगला असू शकतो. अशा प्रकारची मुलं गोडाची स्वभाव असतात असं म्हणतात.

मुलातलं सहकारी असोसिएशन किंवा आधी उल्लेख केल्याप्रमाणे गंभीर शारीरिक असोसिएशन, त्याला उपचारांची जेवढी गरज असते त्याहीपेक्षा इतर आवडते त्याला वागणूक देण्याची गरज असते. संपूर्ण असंतुलित अशा भावनेने त्याचे व्यंग फारसं काही वाटत नाही. ती त्याच्याशी खेळू बाजारपेठ; पण पालकांना मुलाची लाज वाटते. त्यापायी अशा मला इतरात मिसळू न देणं, शक्यतो तोवरच ठेवणं, इतरांना बघून ठेवणं अशी वागणूक या उघडे आहेत. कधी या मुलाबद्दल पालक फारस हळवे बनतात आणि त्याला खूप जपतात.

या विजयाचा अशाप्रकारे वाईट परिणाम होतो. या पालक जर पालकांनी, आपल्यात सामावून घेतले, त्याला दुबळेपणाचा बाऊ केला नाही, त्याची टीका केली नाही, जरूर म्हणून सवलती योग्य ती शिक्षित त्याला खेळाडूवरली, त्याला तू आम्हांला लावोस भावना दिली तर ही मुलं मोकळी, खेळकर, आनंदी मार्ग.

नाही तर मुलाच्या संगालाच जास्त दिलं, त्याचा बलाऊ आणि इतर व्यक्तिमत्वाकर्ते स्वतःला मुलं, दुःखी, उदास, केविल बनवतात. कधी इतरांना आवरेनाशी बनतात.

अशा प्रकारची सामाजिकता फार मोठी आहे. एखाद्याचे डोळे नीट काम करत नसले आणि तो चष्मा लावत असेल तर ती आपण विकृती मानत नाही. उलट ती फ्रेम सुखांत का, काचा किचित रंगीत बलियाल अशी चर्चाही मोकळेपणाने करतो; पण यंत्रे लावतात म्हणून आपली दृष्टी बदलते. आपल्या मते ते गंभीर व्यंग ठरतं. पायाला आधारभूत खास बनवणारा बूट वापरणारी व्यक्ती दिसली तर स्पष्टपणे, आपल्या भावना बदलतात. वास्तविक तर निसर्गाने शरीर घडवत असताना काही चुका केल्या असतात. कधी शरीर वापरत असताना त्यांना काही गोष्टी घडतात एवढं महत्त्वाचं त्या व्यक्तीवर अपंगत्वाचा शिक्का मारणं एवढंच मूल तर त्याला सामान्य माणसासारखं जग करणं ही माणुसकी.

पालकांच्या दृष्टींनी विचार केला तर आपल्यासारखेच, मुलीला कशालाच केला लोकांची, कारणी होणारी कुजबुज, कारणीभूत असा चमत्कारिक नजरेने त्यांना मनस्ताप होतो; पण लहानपणापासून माणसाला वागण्याची सवय तर या नजरेची सवय होती. कुजबुजण्याकडं येतं. कधी शांतपणे उत्तर देतो. लोकांची नजर गेली बंदिवास देवू हाच मार्ग.

असे हजार पालकांना ही भावना पालक देते. काही ठिकाणी या पालकांच्या आहेत. पुन्हा एकत्र येण्यासाठी, काही सदस्य मार्गदर्शन, नवीन माहिती तयार करणे, या समर्थक समाजात इच्छुक वावरता यावं सोयी म्हणून घेणे, सकारात्मक संशोधन, उपचारासाठी काही निवड करणे असे काम करतात.

एकूणच या वाढवताना जो जादा पालक तंतोतंत प्रश्नो मार्गदर्शनाची गरज असते. फक्त फक्त मार्गदर्शनाची तरूल्या इतर माणसांवर परिणाम होणार, इतर पक्षाकडे होणार नाही, कारणं वैफल्य या आमदारांची जुळवाजुळव, योग्य ते मार्गदर्शन लागतं. नशिबाला दोष नाही देता हे मूल हा आपला, इतर कामांबरोबर एक भाग मानणे चंच जीवन. त्यानांच तुमचं सारं जीवन व्यापलं असं असलं तरी तुम्हीच खात्री करून घ्या.

यासाठी काही संस्था आयोजित करतात. मूकबधिर विद्यालये अशा मार्गदर्शनाबाबत मार्गदर्शन करतात. या फक्तं फक्तं, आपल्या म्हणून आपल्या बोलण्याचा विकास करण्यात येऊ नये, मोठ्या प्रमाणात आपल्याला म्हणण्यासाठी ओठ लागूंच्या लक्षपूर्वक लक्षपूर्वक पाहण्यासाठी पालकांना-शिक्षकांना शिकवलं जातं.

मतिमंद निवडीसाठी 'कामायनी' ही संस्था कार्य करते. मतिमंद शिकवण्याचं शिक्षण घेतात त्यांचे चार-चार तुकंच नेते आहेत. माता-शिक्षणवर्ग आहेत. या उभारणीचे उद्योग शिकवून काही स्वावलंबी प्रयत्न सुरू आहेत.

अंध देश आजवर सर्वात जास्त काम केलें. त्यांच्या स्वतंत्र शाळा आहेत. त्याचप्रमाणे त्यांना प्रवासासाठी खास सवलतीही उपलब्ध आहेत. त्यांना येण्याजोगी अनेक कामं शिकवली जातात. अंध माणसांशी मुलं- असंही तंतुंत पंचेंद्रियांपैकी एक इंद्रिय निकामी मात्र त्यांची इतर सामान्य इंद्रिय मोठी तल्लख असतात. एवढंच तर अंध मुलगी असंतुष्ट, की एखाद्या स्पर्शाच्या संबंधात सांगतो त्या व्यक्तीच्या मुलाखती ओळखू शकतात, सावध मार्ग.

अतिमधलं हे उघडपण मुळात फार गंभीर नसतं; पण सतत इतर लोक गुंतवणूक व्यापारी नंद, फार दया दाखविल्यान, मी आठल्यान चेहऱ्यावळतपणा. ज्या घरात अशा प्रकारे सामावून घेतात, प्रेम करतात ती मुलं जास्त आपल्या व्यतीत करतात.

असंही म्हणतात, उच्चशिक्षित हुशार कुटुंबात राहण्यापेक्षा, कुटुंबात राहून याची वाढ जास्त सुचली होती कारण या हुशार पालका मूल बुद्धीनंन निघालं तर त्याला फार बोचत आराम. मग मागं मागं पडलो मुलाचा जास्त अभ्यास. त्याला सतत ढकलण्याचा प्रयत्न होतो. त्याला काही जमत नाही, म्हणून स्वतःच होणं. हा तान त्या मुलावर घालणे घालणे ठरतं.

मुलाच्या बुद्धीच्या वातावरणाचा वेग कमी तर त्याला योग्य झेपेल असंतुष्ट, त्याच्या गतीने शिक्षण घेणे हा त्याचा हक्क आहे. त्याचं वय आणि त्याच्या वयाची मुलं यांच्याशी त्याची तुलना होऊ नये. त्याला कोणत्या वयाची समज आहे ते त्याला शिक्षण दिलेले हवं.

आपण इतरांसारखे ही भावना या उत्कृष्ठ विकासाला वेगवान करत आहोत आणि त्यांच्यासोबत इतर भागानी त्यांना आपल्यात सामावून घेतलं तर त्यांच्या प्रगतीचा विकास करतो.

यासाठी शक्यतो नेहमी निवडक या निवडी जाणण्यास योग्य मानतात, पण ते कितीही अपंगत्व आहे प्रश्न शांती. पालक, शिक्षण आणि सोबतची मुलं यांनी स्वतःला वागणूकीनं त्यांचा आत्मविश्वास वाढवू शकतो.

अशा प्रकारचे. आनंदचं शिक्षण हे काही देशात आरोग्यखात्याचं काम मानतात. काही देशात ते शिक्षणाचे मानतात. थेट ते समाज-कल्याण खात्याचं काम मानलं जातं. खरं तर या तीनही क्षेत्रांच्या मदतीची या कार्याची गरज आहे.

शहरी पालकांना निदर्शक निवडीसाठी कार्य संस्थापर्यंत पोहोचता येत नाही; पण ग्रामीण महिला या साऱ्या साऱ्यापणाबद्दल माहिती पुरेशा पोचत नाही. अनेक खेळाडूंवर उपाय करणं ही जातं.

अली म्हणजे गेल्या पाच-साहा कडे मार्ग प्रयत्न करणे. मूक-बधिरांसाठी काही नाक-कान-घसा शिबिरं मार्ग. अंधुकासाठी शस्त्रक्रिया शिबिर मार्ग; पण इतर प्रश्नासंबंधी खास प्रयत्न करत नाहीत. मतिमंद खुळी पोरं म्हणून टाकलं जातं.

मुलामधलं शारीरिक, मानसिक, बैद्धिक शक्तिपण शक्तीवर लक्षात येणं, योग्य ते उपाय करणं यासाठी खास निवडक डॉक्टरांना मदत करतात. मार्गदर्शन करतात. प्रसूती हो एक महिनाभर गर्भामधली विकृती ओळखता वी. याचा आधार पहा काही पालक मुलाच्या जन्मापूर्वीच काही गंभीर विकृती असेल तर हे मूल आम्हाला असमतोल नको. हे विचार करण्याजोगी गोष्ट आहे.

पण एवढ्यान प्रश्न सुटत नाही. मूलताना निअसलं पण नंतर काही अंतरंगात जन्म तर ते मूल नको म्हणून चालत नाही. आपण मुलात गुंतलेले असतो.

असंमूलन स्वीकारणं किंवा नाकारणं या दोन्ही सांस्कृतिक दृष्टीकोनाची गरज आहे. तो भावनेचा किंवा प्रतिष्ठेचा प्रश्न बनवता येत नाही.

आमच्याकडे बघा वाढविण्याचं आव्हान जिगीन पेलणारे अनेक पालक आपल्या भेटतात. त्यांचं आणि आनंद्य आहे चंदन जगणं सुसह्य करणं इतरांना शक्य आहे. काही करून काही गोष्टी.

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.