लेखक : शोभा भागवत
घर आई अतिपरिचित असते. तिची तिची वाटचाल प्रश्न येत नाही. आईला वाटलं की, कोणाचा तरी धाक हवा. मग आपल्याकडं आपोआपच बागुलवाची भूमिका अनेक, अनेकांना ती पाहेही. पूर्णपणे ही भूमिकाच नाही. मूळचा मूळच बागुलबुवा होतो. आनंदी प्रेम चंद्र नातं निर्माण होत नाही आणि अनेक पित्यांना गुण लोकापणी याचं वाईट वाटतं. पद्मजा फाटकांच्या 'बापलेकी' स्पष्ट किंवा दीपा गोवारीकरांच्या पुस्तकातून अनेक रूपे बघायला मिळतात. श, छान प्रेमळ, बापही भेटतात.
नुकतंच 'कोटेबल डॅड' नाव चंद्र एक फारच गोड पुस्तक वाचण्यात आले. अनेक नामांकित वाक्याचा संग्रह आहे. एका मुलीने लिहिले आहे, 'माझे प्रेमाचं दुसरं रूप वाटणं'. तुमचं लिहिलं आहे 'माझे वडील कोण होते ते माझे ठायी म्हणून कोण वसले आहेत हे मला जास्त महत्त्वाचं वाटतं.' एका कुटुंबाची मुलगी, 'आज मी माझी मुलगी आनंदात असते हे पाहतो, तेव्हा मला खात्री वाटते की, माझे काम चांगलं आहे.
' एक शब्द म्हणतो - नशिबवान माणसालाच पहिले विचारायचे. थिओडोर रुझल्टचं एक छान वाक्य -एक तर मी माझ्या मुलाची जबाबदारी आहे किंवा देशाचा कारभार चालवीन. दोन्ही गोष्टी एका करणं मला जमणार नाही.
मुलगी मनापासून प्रेमं यांवर लेखन वाचून फार छान वाटलं. एका वाक्यात लक्ष खिळवून ठेवल – प्रत्येक गोष्टीसाठी एक महत्त्वाची गोष्ट करता येईल, ती म्हणजे त्यांच्या आईवर प्रेम करणं. समंजस, भिन्न-भिन्न पक्षांकडून काय अपेक्षा? 'परेश्वर, मला असा मुलगा दे, जो आपली केव्हा कमी पडते हे लक्षात येण्याइतका शक्तीवान असेल आणि भयभीत होऊन गेल्यानंतर स्वतःला तोंडइतका तो शूर असेल; तेव्हा त्यानं खचून जाऊ नये आणि यश लाभेल तेव्हा नम्र रहावं.'
मुलान यश मिळवलं की, यश मिळवून कोणत्या नजरेनं बघतात? जॅक एल वे नावाचा गृहस्थान लिहिलं आहे, जॉन एल वे मोठा फुटबॉल आहे. एके काळी तो माझा मुलगा होता; पण आता मी त्याचा बाप आहे ! मुलाचं एक अडनिडं वय, १४-१५ वर्ष त्या काळाबद्दल मार्क ट्वेनन मारिक लिहिलेलं आहे. तो म्हणतो, 'मी १४ वर्षाचा होता तेव्हा माझ्या नोंदी अडाणी होते, त्यांच्या वाऱ्याला उभं राहायचं नाही. पण जेव्हा मी २१ वर्षाचा झालो तेव्हा मला आश्चर्य वाटलं; कारण गेल्या सात वर्षात माझे वडील किती शिकले होते, थोडेच होते, ' अडनि वयात जग शहाणे वाटते; पण आपले आई-वडील बुद्धु वाटते.'
कालदा लांबत पटपट. एक नांवान लिहिलं आहे, 'वडील म्हणतो ते असत्या माणसाला पासवर्ड म्हणतं, तेव्हा त्याचा मुलगा त्याला असतो, तुम्ही म्हणता ते चूक आहे.'
एक बाप बोलला, मी त्याला बोलणारच. कारण मूळ बोलणे हा नागरिकत्वाचा पाया आहे. मी माझ्या ४० वर्षांच्या कारकिर्दीत जे हजारो आधी ते बोलत होते.'
निवडीवर विश्वास ठेवला की निवडीवर खोटं बोलण्याची वेळ येत नाही, हा अनुभव एका मुलानं लिहिला आहे – एका माणसाला मोठ्या प्रमाणात द्यावी अशी सुंदर भेट माझी संपूर्णपणे मला दिली. ती म्हणजे त्यांनी पूर्ण विश्वास टाकला.
स्वतःला बोलणे स्वतः शिकवता-शिकवताचा अहं कसा मध्ये या छान निरीक्षण सुंदर एका लहानगीनं लिहिलं आहे, 'माझी संपूर्णपणे मला स्वतंत्र व्हायला आणि मोकळेपणानं स्वत:चा विचार मूलभूत ज्ञान; पण मी त्यांच्याशी असहमती दाखवली की त्यांना खपली नाही.'
मुलं वाढवणं, त्यांना सवय लावणं सोपं नाही. त्याची तुलना बागेशी केली आहे. तो म्हणाला, 'माणूसाची बाग आणि त्याची मुलं पहिली त्यानंद वातावरणात मोसमात किती तण टाकलं आहे याची कल्पना आहे.'
आपण असं काही वळण लावतात तेव्हा त्या वळणाचे अनेक छोटे टप्पे असतात. एका व्यक्तीने स्वतःला सांगितलेली ही सोपी लक्ष वेधून गोष्ट घेतली- तू तुला एका बाजूने टाकून देऊ शकत नाही, तर तुला वेळोवेळी मी इस्त्री तयार करू शकत नाही.
' कोटेबल डॅड ' हे पुस्तक असंतुलित सांगतो की, टीकाकार, परीक्षक नको असतात. ज्यांचे अनुकरण करवंसं वाटेल असे हवे असतात. जीवनात वडील का असतात? एक सोपं उत्तर असंतुलित आहे-उत्तराचा जन्म होतो, तेव्हा त्यांनी संपूर्णपणे कसं वागावं याची माहिती पुस्तिका त्यांच्यासोबत येत नाही. साधक असतात. लढाई लढता लढता आणि आजोबा वेळ वार.
' खेळलं सर्वात सोपं खेळणं म्हणजे आजोबा. अगदी तान्हं मुही ते सहज चालवू शकत नाही. आजोबांच्या लक्षात यायला लागतं की, माणसाच्या तीन टप्पे असतात. एक म्हणजे त्याचा सांताक्लॉजवर विश्वास असतो. दुसरा म्हणजे त्याचा सांताक्लॉजवर विश्वास नसतो आणि तिसरा म्हणजे तो स्वतःच सांताक्लॉज असतो. त्यांना असंही विरोध की, प्रत्येक पोलीस बंदोबस्त करतो, पण आजोब मात्र दोस्ती करतो. नातवंडं गळात हात टाकून, 'आजोबा, तुम्ही जगाला पाहणे आजोबा तुम्ही आहात आणि जगा तुमची सुस्ता कोणालाच सांगत नाही.'
आजोबांच्या लक्षात येत नाही की, ही जीवनातलीं मीगूढ गोष्ट आहे. जो मुलगा आपल्या मुलीशी संबंधित आहे तो योग्य तोच आज जगल्या सर्वात मोठ्या हुशार मुलाचा बाप आहे. युद्धाचा अनुभव घेतलेला म्हणतात- शांतपणे मला अंत्यसंस्कार करतो; पण आपल्या मुलाचे अंत्यसंस्कार युद्ध करावे. कधी चिमटे काढत, कधी हसवत, कधी रडवत, आणि मुलं या अनेक रंगी नातं मुलाकडून शोधणार हे छोटंसं पुस्तक अनेकांना, आणि नसलेल्यांना खूप शिकवायचं आहे.