लेखक : शोभा भागवत
एखादं मुलं पुरेस बोलत नाही, इतरांशी मैत्री करत नाही, कधी वय वाढलं तरी मनानं अस्वस्त आहे ,घरी आईचं नाही पटण्याचा गंभीर प्रश्न आहे. मागे मागे,अशा समस्या समोर आहे, बालाभवाचे डॉक्टर डॉक्टर असा सल्ला पालकांना. अशा प्रकारे आम्हीही बालभवनात स्पष्टपणे सामावून घेतो आणि त्याचे प्रश्न काही सुटतात. सोबतच्या २०-२५ मध्ये त्यांची रोजंदारी मैदानावर खेळणे, भाषा कानावर पडणे, अनेक आनंददायी उपक्रम सुरू करणे, या लोकांना खूप मदत मिळाली.
जेव्हा असंगत, तंतोतंत प्रश्नाचा प्रश्न नाही त्याच्या पालकांचा आहे, तेव्हा समुपदेश जायलाच हवं, असा आग्रह धरतो.
चार वर्षाची मुली हाका मारल्या तरी जेवायला येत नाही, म्हणून तिच्या गाला गरमागरम लावणारी आई होती. महिलेच्या आईच्या भांडणात गेली आणि चित्र रंगवताना कालच रंग वापरणारी होती. नियमाने हा वाईट मुलगा आहे असा शिक्का बसला आहे आणि तो माणूस तोडफोड करणारा, शिव्या थुक करणारा मुलगा होता. सहलीला यायला उशीर झाली, बस निघून गेली म्हणून राग असह्य अनुभव अनुभवतच लाथाबुक्यांनी मारणारी आई होती.
कधी चित्र्या बोलण्यावरून कधी त्याच्या वागण्या बोलण्यात तर कधी पालकांच्या वागण्यातून प्रश्न येतात. त्याच्यावर जेवढ्या लवकर उपाय होतीलते गुणहितचंच असते. कारण मुलं फार भरभर पार्टी. कुठलेतरी प्रश्न, परिणाम, विकृती पाहिलं ते बदललं तर त्याच्याशी संबंध असंतुष्ट होऊ शकतो. त्याची गरज पोलीस उपचार करून चालत नाही. ज्यांचा संबंध, त्या सर्व बालकांना या प्रश्नांची समज असायला हवी. आमच्याकडे पाहुणेचे प्रश्न आहेत, असे स्कूलने म्हणू नये तर हे प्रश्न समजण्याची दृष्टी सर्व शिक्षकांना द्यायला हवे. त्या मुलाची वैचारिक वागणूक त्याच्या पालकांची चेष्टा नाही, त्यांना खूप मदत करणे शक्य आहे.
ठळकपणे असंतुष्ट कि पालक बोलणे त्यांना खूप मदत होते. आपण पालक म्हणून कसे आहोत, असायला हवं, बोलायला, आपलं मुलं आहे, ते आपल्याला सांगावं लागतं, आपलं आज काय देतंय, पालकांची संवादातून वाढवावी कस लागतं. आवडशी चांगला संवाद याची माहिती मागावी. मुलाकडे न करणे. त्यांना धमक्या न देणे, त्यांची इतरांशी तुलना करणे, त्यांचे परस्पर निर्णय घेणे. शिक्के न मारणे त्यांना न रागावणे, मारणे असे कितीतरी पालकत्वाची कौशल्ये अंगवळणी पाडावी . पालकांनी स्वतःच आणिचंद जग मोठं करणाची गरज असते. त्याची जाण आली तर प्रश्न सुटायला मदत होते. मुलं लहान असताना पालकांना हे पालकत्व चंद्र शिक्षण देणं ही जाणत्या माणसांची उमेदवारी आहे. . पालक शिक्षणाच हे नुसती विषय भाषणं बोलत नाही हे विविध हे स्कूलने लक्षात घायला हवं. हे कौशल्याचे शिक्षण आहे. आपल्या बालवाडीच्या वयापासून पालकांसाठी असायला हवेत. तरच त्याचा उपयोग होईल.
आजचे तरुण पालक असे आहेत की त्यांचा स्वतःचा जन्म स्वतंत्र कुटुंबात आहे. स्वतःला मूलसंत हे लहान मूललें जोडत नाहीत. समान मूल ही त्यांना न पेलणारी महिला वाटते. षच नवराबायकोचं पटत तर अधिकच ताणे कुटुंब जात. आज घरे अशी आहेत की हसबाबा कामा दूरगावे असतात. कधी आईपण अशी लांबली असते. पहाल्या माणसांवर वरवर अतिरिक्त तणतण असतो. सतत सतत मोठया माणसाच्या सहवासात चाचपडत असतो मग लवकर मोठं स्मरणाची अपेक्षा असते. बालपण जसं गरिबीत हिरावलं जातं. तसं ते आर्थिक संपन्नतेही हिरावलं जातं. तो निवांत, ती मोकळीक, चुकल तर चुकलं जाऊ शकत नाही असं म्हणणारी माणसं या बालच्या गरजा आहेत. चार खेळणी कमी तर काही बिघडत नाही. मूल काशातुनही खेळ शोधून काढू शकतात. पण पालकांच्या मनाचं आरोग्य फार महत्त्वाचं आहे.
घरं लहान, खेळायला मूलं, मित्र नाहीत, सर्व बंद अशा सोसायट्यांमध्ये अनेक मुलं आज गुडमरत आहेत. आई -वडील त्यांच्या नोकरी-व्यवसायात बांधले गेले. मग कुणीवरतरी मुलं सोपव चाई! पालाघर ते स्कूल, पालाघर ते ग्राऊंड, पालाघर ते क्लास अशी मुलं दिवसभर फिरतात. एक मुलं बालभवनत नाही ज लोक म्हणून कळवळून रड मला. त्याची मला हाच असा ठपका मालून दोष भांडवला आला. त्याचा दिनक्रम तर ते मुलं सहा वाजल्यापासून घराबाहेर पडेल. त्याला आई -वडील भेटच नाहीत. पाळाघरं-शाळा-क्लास हे चक्र संपलं की त्याला जावंस वाटलं तर त्याची चूक काय? त्याला खरेच सध्या बालभवनात पाठवू अशी मी आईला विनंती केली. त्याला आई होती. ती शिखरावर त्याचा प्रश्न तुम्हाला सुटला.
पालकांच्या बेबंद अपेक्षांपासून मुलाचा बचाव हवा आहे. मला माझ्यासाठी क्रिकेटची सवय आहे. मी मधुनच नृत्यांगना व्हायला चटक, दुखावला स्केटिंगला घात त्यान सुवर्णपदक बनवण्याची घडत. चौथ्या चतुर्थीच खरोखरच अशा प्रकारची स्पेशलायझनची ` गरज आहे का ? महत्त्वकांक्षी पालकांना वाटते 'बालभवन' २० मध्ये जनता 'जनरल' शिकून काय होणार? पण मग आपली मुलंत, लढत, कधी खेळणार? ती इतरांशी मैत्री कधी करणार? स्वतःच्या हातांनी नवनव्या गोष्टी करायचा आनंद ती कधी घडवणारा? ती शेती कधी करणार? आज शहरी गट एका बंदिस्त कोशात आपण प्रगती करत आहोत. स्पध्रेत धावणारी घोडी आपण तयार करत आहोत. इतर गोष्टींकडे लक्ष वेधले नाही. इतरांसाठी काही कर नाही. झाडली साधी साधी कामं त्यांनी ठेवली आहेत. काय होईल बरंपाणी अशाचूक? त्यांच्या भविष्यात मानसिक अस्वास्थ्य तर लिहून ठेवलं जात नाही?
गरीब वस्त्य मुलं 'बालभवन'मध्ये खेळताना आम्ही पाहतो. तेव्हा १४ व्या वर्षी एखाद्या मुलीचा विवाह झाला की खूप वाईट वाटते. तिच्या आईची असहायतां पार्टी. वर्षभरात या संपूर्ण गावाला गावाला मूलबाळा नंतर ती मुलगी सांगते की बालभवनाला तिला सर्वात मोठा चांगला होता. खेळ छानता, वाचता जागा. अजूनही ती कधी कधी क्रिकेट बालभवना खेळू शकते. आई म्हणून ती सदस्या चा जनरल विचार करते. विश्वास गाण्याकडे, खेळण्याकडे, दृष्टीनं गोष्टी पाहते. तेव्हा लक्षात येत की बालपणातला आनंद सुजाण पालकत्वाला जन्म देत असतो.
झाड आणि बसून बसून चालत नाही, उडी मारता येत नाही, कोलाटी उडी मारता येत नाही. त्यांच्या शरीराचा लवचिकपणा वर्षापासून कमी होतो. त्यांच्या आहाराचा विचार पालकांना वेळ नाही. सहलीला खाऊ म्हणून मुलं तयार वेफर्सची मोठी पाकिट आणतात. प्रतीक व कॅम्प्युटर हेच त्याचे मित्र. त्यांच्याशी गप्पा मारायला कुणाला वेळ नाही. अशा वातावरणात मुलं विकृत तर नवल!
डॉ. उल्हास लुकतुके लोक मनोविकारतज्ञ आहेत. त्यांना बालभवन शोधून मी एकदा विचारल, तुम्हाला काय वाटते या उपक्रमांचा? ते म्हणाले, इथं परिवार मुलं संपूर्ण नॉर्मल राहतील. मला हा फार मोठा आशीर्वाद वाटतो!