लेखक : शोभा भागवत
एकदा एका प्रशिक्षण शिबिरात मी सर्वाना विचार केला, 'तुमचं लहानपण आठवतं सांगा. तुमच्यावर कोणाचा?
देश माझा आजोबांचा संस्कार आहे. स्वतःचे स्वत: धूत, धोतर वाळत घालतं तर त्याला एकही सुरकुती नासे. वेगळं कमीत कमी नजरेत कसं असं होईल. पूर्णपणे बसन जाणे शक्य आहे तिथं उगाच रिक्षा करत नाही. ८०व्या वर्ष ते म्हणाले, की आता मी माझा लुनाचं लायन्स रिन्यू करत नाही लूना चालवली. मी केर काढताना ते सूचना देत आहे. कपाटाखलचा केर काढताना बसवा, झाडू आडवा धरावा. जेवतानाही त्यांचा व्यवहार यौकिक. थोडंसंच जेवतील पण अगदी छान चवीने प्रत्येक पदार्थाचा आनंद घेतला. गांधीजींच्या एकादश व्रत स्वतः पालन करणारे हे आजोबा. त्यांच्या मुलीन तिच्या बंगल्य कोटा फरशावला तर त्यांना वाईट वाटलं. ते म्हणाले, 'अगं तू असं करशील मला वाटत नाही. पैसे आहेत म्हणून काही बसव का? पाऊस, पाणी सांडलं तर या फरशीपासून मुलं घसरतील. शहाबादी फरशी खडबडीत असतात. घसरत नाही. उगाच पैसे घालवता आणि त्याची गैरसोय जास्त, सोया कमी' असे हे आजोबा. त्यांच्या नीट नेटपणाचा, राष्ट्रवादी रसाचा आणि अलिप्त असण्याचाहीवर मोठा संस्कार झाला आहे.
आणखी एक गाव, संस्कार म्हणजे काय तर “ लहान असताना आमची आई विसर्जित आणि मग सिलसिला. मला पोलले लोकवडलांनी शिकवलं. पोलले लाटायच्या गोष्टी ते सांगतात. लांबलचक व्हायला हव्यात कच्च्या भागांत. ताव्या खाली ताव एवढाच हवा की पोळीवर बदामीचं डाग पडतील. काळे पडणार आहेत. प्रत्येक गोष्ट मनाला त्यांनी शिकवलं. हा संस्कार.
हे पण वाचुया – दिवाळीची गोष्ट आणि दिवाळीची माहिती
एक म्हणाली, “माझी आई सतत हसतमुख असायची. गरीबी होती. चार मुलं वाढवायची, शिकवली; पण आम्ही कधी तिचं मालकी भांडवलं तिला नाही. फक्त दोन रोज असाय आणि गड्याला बसवलं तर कधी एक साडी. हा संस्कार आहे. मला वाटतं आज आम्हाला एवढं वाटतं, तरीही आईइतकं हसतमुख आम्ही असतो का? कष्ट आम्ही करू शकू का?
एक छोटी सहा वर्षाची मुले तिथं होती. ती म्हणाली, “मला बोल!”.आम्हालांना तिचं कौतुक वाटलं. ती म्हणाली, “आधी मी जेवताना मच आवाज करून जेवग. असा आवाज कुत्रा करतो. तू कुत्रा आहे का?" तू कुठं तरीं तर तुला लोक हसतील असा आवाज करणं दे.” मग तेव्हापासून मी आवाज करत नाही. मामींनी असा संस्कार केला.
"परीक्षा, शिक्षक म्हणतो, "तुम्ही आठवत नाही, कसं काम करायचं आहे. फक्त करताना ते सांगतात एवढी का कणीक भांडवल? एवढ्या संपतील का पोळ्या? अन्न वाया घालवू नको. किती लोकांना जेवायला मिळत नाही. विचार करून तयार करा. त्यांच्या मूळ आम्हाला मोजकं बदला घेतात.
मी त्याचा, "त्याचा तुम्ही कोणी कसं बोलत नाही की आम्ही लहानपणी पाठ केली आमच्यावर संस्कार.
पण कोणीही नुसतं पाठांतर शिकवून त्याला संस्कार वर्ग म्हणत असेल, तर तो आवडेल.
संस्कार हे सहजता. एखाद्या गोष्टीची योग्य निवड. तिचं महत्व लक्षात येतं आणि तो संस्कार बनतो. संस्कार व्यवस्था आपल्याला सोडत नाही. समजा माझ्यावर चांगलं बोलण्याचा संस्कार आहे. तर अपशब्दही कितीही वाईट वागावं तरी माझा तोंडून शब्द नाही. ही परंपरा. माझा हाताला काटकसरीन पाणी वापरण्याची सवय आहे. मी कितीही पाणी उपलब्ध असलं तरी ते आरोग्यच वापरेन. हा संस्कार. माझ्या मनावर समानतेचा संस्कार तर मी तुच्छतेने वागूच नाही.
उत्सव संस्कार करताना आपण हे लक्षात ठेवावे. स्वत:ला लागण्याची वाईट सवयींवर लक्ष त्यांच बदल्या व्यासपीठ. काही मुळातून शिकवा व्यापार. काही विचार तयार करावे. काही स्वतःच्या वागण्यानं उदाहरण घ्यावं लागतं. हे संस्कार म्हणजे काय तर मूल्य असते. पालकांनी हे लक्षात ठेवायला हवं प्रथा बनवताना कोणाला देता नाही. आपल्या विचारातून, विचारातून, आनंदाने संवाद साधून, महत्त्वाच्या माणसांच्या सहवासातून, अनुभवातून संस्कार होत असतात. शांतपणे आत झिरपत असतात. ते मुरायला सवड द्यावी.
जेव्हा असंतुष्ट वागू का तसं अशी व्दिधामनःस्थिती होती तेव्हा आपल्या मुलाना योग्य, खरा, हितकर आणि चांगला मार्ग निवडा, एवढी त्याची तयारी होण्याचा हा संस्कार आहे.
नीटनेटचा असतो, संस्कार मोठ्या मनाने आजूबाजूचा असतो, संस्कार न दुखावता, संस्कार असतो-त्यात आपली समजूत असते, संस्कार आपल्या घासातला घासला निवडून येतो, चंचलवादाला विरोधी राहतो. जपण्याचा असतो, संस्कार सतत नवं राहतात, काही शिकण्याच्या इच्छेनुसार समस्या उद्भवतात, समतोल झेलण्याचा असतो, संस्कार सतत होत असतो. कितीतरी संस्कार असतात, लोकसभा ते पावलोपावली असतात. आवडते त्यांच्याकडे लक्ष वेधना हे पालक म्हणून आपलं कर्तव्य आहे.