लेखक : शोभा भागवत
एक पालक भवनात माझ्याकडे बाल आणि म्हणाल्या, “माझ्या त्याचा गट बदलून हवा आहे.” मी विचार करतो, “तो का बदल्या गट?'' तर त्या म्हणाल्या, “तो म्हणतो की, आमचा शिक्षक मुलांचा आदर करत नाही ” मी त्याचा गट बदलून दिला; पण मला, का बरं ताईला आवडत नाही? का ती त्यांचा सन्मान जपत नाही? तो हे म्हणू शकला याचा अर्थ मोठ्याने पक्षाचा सन्माननीय सन्मान म्हणजे काय, हे त्याला माहीत आहे.
आनंदावर प्रेम करा, आपल्याला खूपदा एकत्र येतं; पण सन्मानाचा सन्मान जपा, त्यांना आदराणा वावा, हे क्वचितच जातं. हे पार लहानपणापासून होत आहे. लहान बाळ आपल्या निवडीत; पण ते मूलं मुळीच तोंडात घालू लागते की किती हिंसक पणे त्याच्या हातून ती समस्या घेतात किंवा त्याला ओरडतात. ते बिचारं अचंब्यान बघू लागतंय का? त्याला तर तोंडात चव्हाटा स्वीकारत नाही. तो त्याच्या शिकण्याचा एक मार्ग असतो. मग ते बाळ ज्या वस्तू तोंडात घालेल त्या स्वच्छ ठेवणं तुमचं काम आहे ना? ते करण्यापेक्षा त्या बाळालाओरड करणे हा आपला 'शॉर्ट' असतो. श त्या बाळावर आपण मानसिक आघात करत असतो. त्या वयात मूळ घालू तर अमुक मूलतू नको, हे सांगूनही काही उपयोग नसतो. ते त्याला कळत नाही, हे मूल शिकेल असं वातावरण जसं आणि त्या वर्णनाची काळजी घेणं, हेच आपल्या समोर उभे आहे.
लहान मोठे होणारे ठिकाणेच पाहिले तर क्वॉक्चित मुलाची चूक असते. दहा दिवस बाळाला मांडायला बघून आई गरम प्यात होती आणि बाळाच्या अंगावर सांडला, बाळाला भाजलं तर त्याची चूक काय? आईनं पडलीला लावली टिकली आणि बाळाच्या लहान बाळाच्या आत नात घ्या आईची काळजी अधिक आहे. आईचं कातलं छोटं मला. ते कानातून सहजनिघणारं. ते बाळानं काढलं आणि गिळलं, त्यात बाळाची काय चूक?
मूलतत्त्वे असताना काही चुका होत असताना आपण स्वतः सुधारणा करतो तर काही चुका करू नयेत, यासाठी त्याला सांगावं लागतं, समजावं लागतं. तिसरी-चौथीत घडलेला एक प्रसंग मला जसाच्या अजून आठवतो. आमच्यासाठी बाकसंबंध. परत ओळी बसून परीक्षा देणे चालू. पाटवर लिहीत होतो आम्ही. माझा पुढचा मुलगा तर माझा इत्तेतलाही; पण त्यानंद पाटवर काही तरी चित्र काढलं. मी ते डोकावून पाहत होतो तर आमच्या गुरुजींना वाटलं की मी कॉपी करतो. त्यांनी विचार केला नाही की "ही मुलगी चोर आहे" असं वाटत नाही. हा प्रश्न होता; पण मला ती दिली नाही. शिक्षकांच्या असा बाणेदारपणाचा चांगला परिणाम होत नाही, मला आजही वाटत नाही, अशी परिस्थिती आहे. मला वाटतं की तू पाहत आहेस, तरीही मला वाटलं की तू बघून बघतलंस लिहिलं आहे. असंबद्ध कर बसतं नसतं, एवढी काळजी घेणं मला तर पुरंमाण कंटक. परत त्या संवादकौशल्य ही एवढं कमी दर्जाची चारचाला की वर्गाला या मूलभूत अर्थ म्हणजे शिकविला नाही.'चोर आहे काय? त्यांनी वर्गालाही ते शिकवण्याची ताकद घालवली. 'तुम्हालाही कधी वाटेल, तरी तुम्ही बघून लिहा. मार्कवरवेत; पण असंभव कधीही कर नसतं. आपला फार तोटा असतो. हा खोटेपणा असतो. तो कधी बोलूच शकत नाही विरोध करून टाकाल का?
याउलट आमची एक सर होती.नव – दहावीला ते शिक्षण. त्यांच्याकडे एक बाई पाहिलं. ''माझ्या तुम्ही चांगलं मारा. तो अभ्यास करत नाही. तो माझा ऐकत नाही. झाड काही काम करत नाही. नुसत्या उनाडक्या करत गावभर फिरत असतो. ''सर ते म्हणाले, ''उद्या त्याला माझ्याकडे. ''सरांना ठाऊक असावं की वागणारी आई असली असली तरी असली प्रेमानं वागणारं, बोलकं माणूस हवं. त्याला नेहमीच्या सर्व वातावरणातून बाहेर काढण्यासाठी त्याला चित्रपट बघायला जायचा मार्ग काढला. आनंदाचा सन्मान जपण्याचा हा एक मार्ग आहे.
या आनंद मला एक गोष्ट फार आवडली. एक शिबीर. पंचवीस-तीस मुलं एकत्र होती. रोज मुलं एका मुलाबद्दल बोलतोय. असेहा – सातदिवस गेले. शिक्षकांनी बाजूकडे लक्ष दिले नाही. तेव्हा आठव्या दिवशी मुलं म्हणाली, ''रोज आम्ही त्याच्याबद्दल बोलतो तरी तुम्ही त्याला शिक्षा देत नाही. आमच्या वस्तू चोरीला जाताना. आज आम्ही मार्केटने शिबीरमधून निघालो. ''शिक्षक शांतपणे म्हणाले, ''तुम्ही पद्धत निर्णय घेणार असेल तर जरूर जा. हे शिबिर त्या एका सदस्यासाठी आहे. '' हे ऐकून तो मुलगा आला. रडू शक्ती. तेव्हापासून चोऱ्या बंद.
त्या शिक्षकांनी काय? शिक्षा केली नाही. अपमान केला नाही. प्रवचन दिलं नाही. फक्त समाजशील क्रिया केली. एक प्रकारे त्या मुलाचा सन्मान जपला आणि त्याला स्वतःला आपण बदला, असं वाटू लागलं. नाही तरी आपण स्वत:हून आपले स्वागत करतो?
कुटुंबांच मुलं काय विचार करतात? मी एकदा सहा कपबश्या विकत आणल्या. त्याच दिवशी माझ्या आठ वर्षाच्या मुलानन एक कपबशी मोठी. मी कधीच ओरडत नाही, रागवत नाही. मी त्याला आणस,'बघ ना मी आजच बदला कपबशाल्या आणि तू एक मुलगी. आता तूझी तू शिक्षा घे. '' तो म्हणाला, ''त्या कोपऱ्यात दहाव्या बाजूला आरामात उभे राहून तोंड करून'' तो स्वतःला शिक्षा करून उठला आणि मग तो खेळ गेला. आपल्या हातून मोठ्या प्रमाणावर ट्रेडला आणि पाचही कपब्या फुटल्या. आता काय करवं? मी त्याला बोलावलं आणि बघा. तू एक कपबशी फारलीसतर आज मी पाचल्या, आज तू मला शिक्षा कर. त्यांना काय शिक्षा केली असेल? तो हसला आणि मला म्हणाला, ''मी तुला का$ही शिक्षा देणार नाही. आता तुला कळलं का असंतुष्ट? अगं! विषय वस्तुम नाही करत.”
हा प्रसंग मी जेव्हा पालक-शिक्षकांना शिबिरात सांगतात तेव्हा अनेकांचे डोळे पाणावतात. जे म्हंटले ते बोललं त्याला आईला 28 व्या वर्ष कळलं आठवतं.
मला नेहमी नवल वाटेल. माझा मोठा भाऊही त्याचा होता. मला जे शिक्षक खूप छान वाटतात. तो म्हणतो ते फक्त हुशार मला चांगलं वागवतात. आम्हाला नाही चांगलं वागवतं.
हे घरही. हुशार घराणे संवाद चांगलेच वागवतात. फार फार मार्क पूर्ण दुजाभाव वाट्याला संधी. अनेक घरांत मुलंगावची परदेशात गेली आणि म्हाताऱ्या आई-वाहतूक हीच लहानपणी दुजाभाव वाट्याला आलेली मुलं. त्यांना काय आठवतं असेल?
वर्गात मैत्रिणीशी बोलल्याबद्दल तिसरीत मी पट्ट्या खाल्ल्या. मात्र कॉलेजमध्ये असताना आमचे सर वसंत बापट कविता शिकवत होते.'' हृदयस्थ चोरिलेस सुंदरी? दे. न देसी तरी तुझे दे ''अशा ओळी । मी मैत्रिणीशी बोलत होतो तर सर हसून म्हणाले,''तुम्हाला हा विनिमय फारच पसंतीस उतरला आहे! ''ही चूक लक्षात आणून सुंदर रचना!
खेळ शिक्षण सर्व शिक्षकांबद्दल मला नेहमीच नवं वाटतं. शिकवण्याच्या नावाखाली ते मजबूत मारतात. शिक्षा.त्यांच्या शिकवणी पाहिल्या तर कोणत्या व्यक्तीने नसताना ते शिकवले आहे, असे प्रश्न करतात.
तुम्ही मल्लखांब येत नाही म्हणून एक सर इतर पाहीले ते एकेक थोबाडीत मारायला सांगतात. याने त्या मल्लखांबीचा असतो का? गणराय मूल्य संख्या किती प्रमाणात निर्माण होत असेल आणि खाणाऱ्या मुलाच्या किती रागात असेल!
पाठ केला नाही म्हणून शिक्षा घर. तुमची मारामारी केली की शिक्षा. शिक्षकांची चेष्टा केली की शिक्षण पद्धत. काही तोडमोड केली तर शिक्षा. तर अशा अनेक कारणांसाठी योग्य शिक्षा होती. स्वत: पट्टी मारतात, कान मारुन आवाज काढतात, पायावर मारतात, वेता छडीन मारतात, अंगठे धरून उभं करतात ड्रॉवरच्या बोटात अडकतात, ड्रॉवर लावतात, जोडकं डोकं मारतात, उलट्या हातावर काठी करतात, पट्ट्यानं. लाथ मारता, सैनिकातले फिरवतात, पाटी अडकवा फिरवतात, कितीतरी शारीरिक इजा अभ्यास, मल्टिका अभ्यासा अभ्यास काही शिक्षक शोधून काढतात. काही पालक मध्ये मागे नसतात.
शिक्षा करून मुलं बदलतात का? काय चालतं शिक्षण भोगताना? त्याचा परिणाम कोण करणार? लहान मुलाने आपल्यापेक्षा लहान म्हणून त्याला आकार दिला आहे का? प्रथम शिक्षा म्हणून मोकळं व्हॉट्स का? आमच्यावर ताने नसतात म्हणून त्या पोस्टमधून मोकळं व्हॉट्स का?
चच्रेचे वर्तन आणि त्यामागचा विचार बदलण्याच्या इतर मार्गांचा विचार व्हायला हवा. मुलासाठी वेळ हवा हवा. त्याला अनेक गोष्टी समजावून सांगता यायला हव्यात. गंभीर प्रश्नात समुपदेशाची मदत घेणे. मारण्याने मुलं सुधारत नाहीत.
चच्रेचे वर्तन आणि त्यामागचा विचार बदलण्याच्या इतर मार्गांचा विचार व्हायला हवा. मुलासाठी वेळ हवा हवा. त्याला अनेक गोष्टी समजावून सांगता यायला हव्यात. गंभीर प्रश्नात समुपदेशाची मदत घेणे. मारण्याने मुलं सुधारत नाहीत.
स्वतः बायका सांगतो. नवरा मारत नाही. दारू पीत नाही; पण त्याला बायकोबद्दल आदर नाही. मग तो अनादर त्याच्या वागण्या-बोलण्यात आलाहो. शारीरिक व्यवहारातो. बायको बाहेरी असली तर तो कसावागतो आहे. हा अनादर मनाला कुरतडत आरामो.
समोर मोठ्या माणसांनाही चंचचा सन्मान जपण्या वळण नसतं. सरकारी कचेऱ्यांमध्ये कसं वागतात? शाळेमध्ये पालकांना कसं वागवतात? बँका, इतर संस्था, कितीतरी उदाहरणे देताना. उल्लात आदर तर वागणे नीट होईल.
'' माझ्या शिक्षकाला प्रिय आदरणीय '' संपूर्ण त्या मुलाचं मला कौतुक वाटलं. आदर तर माणसाचं आनंदशी वागणं बदलेल. शिक्षा होणार नाहीत. उत्सव होणार नाही.मुलांचा सन्मान जपला जाईल.