लेखक : शोभा भागवत

आपली मुलं 12-15 वर्षांच्या अंतराने पालकांना त्यांची चिंता वाटू. चिंतेची कारणं दोन. एक तर दहावी-बारावी समान दिसू आणि दुसरं म्हणजे आता एकत्रीतली मदत नाही. त्यांना स्वतः:ची मतं असतात. ती मतं मुलं ठामपणे मांडू मांडू. त्यांना मित्रांचे सल्ले अधिक वाटते. आपल्या आईच्या चुका बोलून दाखवतात. विरोध करतात. पालकांना मात्र यशवेदावे या दृष्टीकोनातून निवडूनी त्या अनुभवाकडे लक्ष अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावं असं वाटतं. टक्केवारी असते. )

यश म्हणजे नेमके काय? तुमचं यश आणि जगतलं यश वेगळं आहे का?

सत्ता यशस्वी होण्यासाठी काय हवे. छाननी आवडते मार्क बनवणे? त्याला योग्य तो मार्ग घेणे? त्याला सुख आराम देणे? पैसे भरता येणे? (मराठीत यश म्हणजे काय आणि त्याचा मराठीत अर्थ जाणून घ्या)

हे वास्तव म्हणजे सत्य नसतंच. यशही एक वृत्ती आहे. ती पास, नापास, मार्क, पैसे यांवर वार. तसं तर 95% मार्क्सलाही बडबडी आत्महत्या घटना घडल्या नाहीत, नाही का? यशाची गुपिते नागरिकांना कळली असती तर विरोधक पैसेवाले मग स्वत:ला स्वत:ला स्वतःला सुखात असते.

यश आणि यशवंत काही संबंध नसतो. कृष्णमूर्ती एस. एस. सी. शकले नाहीत. रवींद्रनाथ टागोराना पागेशी कधी जमलं नाही. गांधीजींना चार 39-40% मार्क चांगले. तरीही माणसं जगद्गुरु.

यश म्हणजे काय हे पाहणे लोकांच्या मानसिकतेचे दोन प्रकार आहेत. जेतेपणाची वृत्ती आणि पराभूतेची वृत्ती. कितीही अपयशी पद मिळाले तरी जेता हा जेवता आरामात आला, तसं तो स्वत:ला मानतो आणि जर पराभूतची असली तरी कितीही यश मिळवतो माणूस स्वतःला पराभूतच समजतो. कधी आनंदी होत नाही. समाधान होत नाही. सुपारी काम करत नाही. इतरांशी प्रेम करू शकत नाही.

मग पालकांच्या राजकारणात काय? मुलाची स्वमा छान बनवना पालकांच्या प्रतिनिधी.

मी चांगला माणूस आहे. माझ्यात अनेक क्षमता आहेत. माझा भोवतालचं जग छान आहे. मला चांगलं काम करायचं आहे, असं वाटत नाही, याची तयारी आईवडील करू. याचा पाया घालू शकतात.

मूल लहान असल्याने ते स्वत::चं यश पालकांच्या पक्षात पाहत आहेत. ते पाचं पालक वाक्य वाक्य वाक्य. १) मला फार आवडोस २) माझावर विश्वास आहे ३) हे तू छान छानस ४) तुझं मत मला गुणलं वाटतं ५) माझं चुकलं का!

तू मला बोलोस हे वाक्य सतत पालकांच्या प्रश्नात वाचायला हवे. ती फक्त तिला पार्टीला तिरस्कार दिसला, दिसला, निराशा दिसला, परीक्षकपणा दिसला, अलिप्तपणा दिसला, लबाडी दिसली तर मी छान आहे नावाची लस द्यायला छान. ती रोजच द्यायला उपयुक्त. ' परिणाम चित्रुलकी निर्माण, गुपित साधे प्रेम करून यशाची.

अरविंद गुप्तांच्या आईला त्यांच्या लहानपणी जरवि सांगू लागलं की चालेल उद्योग करतो तर ती म्हणते, जो भी अच्छा करशील. अतिउत्साही नितांत विश्वास टाकला की त्यांचे अपूर्वाई बंधन बंधनं. त्याला आपण जागलं पाहिजे असं वाटत नाही. मला सर मी एस. एस. सी. मला म्हणाले होते, तुला एस. एस. सी. मध्ये संख्या मार्कातल्या. , पण मी कधीही तुला मार्क विचारणार नाही. तू दहा वर्षांनी कसं काम करत असशील ते मला रस आहे. आमचे हे सर म्हणजे परीसस्पर्श करणारे द्रष्टे सर होते. आज तरी ते मला वाटते.

आपण नेहमी चांगलंच काम हवं. लहानपणी मूल म्हणजे दैवत मानत जी दोन माणसं नाहीत माणसं मुलाचं संपूर्ण जग त्यांना विश्वासात दिसला तर मुलानं जगासमोर विश्वास शोधला?

मूल कुटलं तर त्याला बोलायला, ओरडायला, शिक्षा पालक पालक कमी पडतात; पण ते जे छान करतं त्याचं कौतुक करणं लक्षात घेतं. हे तू छान छानस हं! हे, ऐकायला मूल उत्सुकता. किती मोठे वय! गेल्या काही दिवसांत मुलगी झाली. त्याला एक वर्ष पूर्ण होते तेव्हा ती दूरदेश. मी पत्रिलं हस, तिने मूल जन्माला किती छान लिहिलं आहे, बालसंगोपनाचा अभ्यास प्रत्यक्षात उतरून किती कष्ट घेतले, त्याचे बाबाही प्रेमाने, कलाकाराने वागले याचं कौतुक गुण. ते पत्र वाचून ती निर्धास्त गो. ती म्हणाली, मला वाटते मला काही चुकतंय की, तो हे करत नाही, ते करत नाही; पण तुझ्या पत्राने माझा आत्मविश्वास वाढवला. तरुण आवडते चं तर राखा ठेवायला लागतं.

अगदी लहानपणापासून आपण जेव्हा ते मत विचारतो तेव्हा लोकतां की त्याला त्याचं मत, अगदी अगदी समोरया वर्ष सुद्धा. आपले पालक आपल्याला काय करूया? तुला काय वाटतं? तू सांग ना असं म्हणतात. याने विचार करण्याची इच्छा व्यक्त केली. घर तुम्हाला वाटतं. योग्य ते निर्णय घ्या. यश म्हणजे नेमके काय हे समजावून सांगताना, त्याची पायरी निवडताना निर्णय घेताना आपण एकमेकांना न घेता हेच तर पालकत्वामध्ये खुबी आहे. त्यांचं मत घ्यायचं, आपलं सांगायचं आणि त्याच्यावर सोपवच असतो.

हे पण वाचुया – संस्कार म्हणजे काय? आवडते संस्कार करणे म्हणजे नेमकं काय?

आपण मूल अभ्यास करून आणि मार्क करून कधीच हुशार होत नाही. शिक्षण संपतं आणि जगणं सुरू असतानाच अनुभव खरं शिक्षण चालू. गमतीशीर असंतुलन तुम्हाला 95 टक्के म्हणतात की मार्क नसतील आणि 5 टक्के 65 टक्के एकत्र असतील तर मुळीच दु:ख करू नका कारण 65 टक्के निर्माण करणारी मुंडे स्वत::चे उद्योग उभारतात आणि 95 टक्के तयार करतात.

मुलाच्या आयुष्याचा अनुभव चंद्रदार आपण उघडं ठेवलं पाहिजे. त्याला मोकळेपणाने चित्रं काढू दे, हस्तकला शिकू दे, वाचन करू, गाणी ऐकू दे, गाण शिकू दे, वाद्यं वाजवू दे, नृत्य करू दे, नाटक करू दे, विविध भाषा शिकू दे, प्रवास करू दे, पाहू दे, सामाजिक संस्था बघू दे. शिक्षणाची संकल्पना बदलते आहे, हे पालकांनी लक्षात घ्यावे.

लारा पटवर्धन आणि जुई दधि या दोन मुली आता विवाहित परिणामच परिणाम आहेत; पण त्यांनी वर्षापूर्वी बारावी असंबंधित की आपण काही वर्ष हिंडणे, स्कूलची, सामाजिक संस्था बदलण्याचे काम पाहणे. त्या नारोडी कुसुम कर्णिकासोबत राहिल्या, जेन साहीच्या बेंगलोमोनियाच्या सीता स्कूलमध्ये राहिल्या, ऋषी व्हॅलीची कृष्णमूर्तींची स्कूल त्यांनी पाहिली, नर्मदा आंदोलनात एक महिना भाग जोडला, बनारसची कृष्णमूर्तींची शाळा पाहिली, गोविंदपूरला डॉ. रागिणी काम पाहिलं, गडोलीला डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांच्यासोबत राहिल्या, वर्ध्याला गांधीवादी सैनिकांची कामं पाहिली, कौलाला राधा भटांचा आश्रम पाहिला, मध्य प्रदेश एकलव्य चं शिक्षण कार्य पाहिलं, बाबा आमटे श्रमसंस्कार शिबिरात भाग, वर्ध्याला ग्रामोपयोगी विज्ञान केंद्र पाहिलं. त्यांचे लक्षात ठेवा की विज्ञान शिकले तर व्याख्या, आकृतीचा मार्ग, थिअरी, माहिती, पाठांतर हा एक, अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग, शोध, शिक्षण हा एक मार्ग आहे. इतर अधिक सरस आहे. पर्यावरण, शिक्षण, रस काम या तीन क्षेत्रांत त्यांना वाटते. ती काम त्या सर्वांची. कल्पना करता या मुलींची दृष्टी किती विस्तारली आहे या एका वर्षभराने! यावर त्या जे काही करतील ते किती डोळसपणाने करतील ते डोळे मिटून पाठीतलं जगू कृतीच आहेत.

गोव्याच्या एका मुलाने अलीकडे पुस्तक लिहिले आहे. त्याला दहावी भर हिंडलं आणि नंतर ते शिकलेलं वर्षं. तो मासेपाळाला शिकला, मगरीला शिकला, त्याला कासवं चालली, सापला शिकला, आणि तो दहा वर्षात तो शिकला एव एका वर्षात शिकला. शिवाय आता त्यालाही काम करून पुन्हा पोटापुरते रूपे पैसे गुण हा आत्मविश्वास आला. लोकांशी वागणे कसं हे त्याला आता समजू लागलं आहे.

संयुक्ता नावाची मुलगीचंही 'लर्निग दर्ट वे' नावाचं पुस्तक अदर इंडिया प्रेस ने प्रकाशित प्रकाशित आहे. हे पुस्तक असंबद्ध आहे की जे तरुणांची कॉलेज-विद्यापीठातल्या शिक्षणाची मतं टाकेल. संयुक्त स्वतःचा उच्च शिक्षणाचा स्वतःचाच निष्कर्ष तिच्या मनाला आणि हृदयाला मानवेल असा. तमिळनाडू आणि आंध्र प्रदेशात विणकरांसोबत काम करून ती कापड विणायला शिकली. एकाच टेक्स्टाईल डिझाईनिंग शिकली. सध्या ती पोचपल्ली विणकर परिवारासोबत काम करत आहे. समान समान मूल्यं जग पाहण्याचं ती स्वप्न पाहते आहे.

अशी कितीतरी तरुण मुलं स्वतःचे मार्ग शोधून काढताहेत. अर्थपूर्ण काम करणे. पैसा, चंगळवादाची दिशा मध्य साध्याकडे वळताआहेत. शिक्षण, विज्ञान, कला, शेती, संशोधन, शाश्वत विकास, नवा विचार मांडताहेत.

तर काय? वयात नावेकडे बघणे बघायला पालकांनी शिकायला हवं आहे. तरुण मुलाने आई-चंचल न ऐकणे याचा अर्थ ते आज्ञाधारक आहेत, उद्धट आहेत, बिघडलेला असा नेहमीचा नसतो. ते स्वतःला मूलाला समजतं, असा त्याचा अर्थ आहे. त्यांना जोडून उमेदवारी उमेदवार त्यांना पर्याय आहे.

Ne dama त त वी वी वी वी ठी ठी ठी ंशी e d da namयa namदलa na na na na nasa nas न ya न बोलणं बोलणं बोलणं e da nam बोलणं बोलणं. पर्यावरणाचा विचार करून जगायला शिकलं पाहिजे. चंगळवादाच्या आहारी जाता कामा नये. काटकसर हा आता वैयक्तिक गुण नाही, ती आज पृथ्वीची गरज बनली आहे. मुलं विचारपूर्वक खर्च करत का, व्यसनांच्या आहारी जात नाहीत, साध्या राहणीकडे वळताहेत ना? त्यांचे लैंगिक संबंध नाहीत तर? भारतीय जीवनपद्धती, योगाचा अभ्यास महत्त्वाचा, त्यांना कळतं आहे ना अशा किती तरी जबाबदारीने पालकांनी आपली गरज भासते; कारण याने विचारेवरच, समाधान आहे, आनंद आहे, श्रीमंती कधीच तुमच्याकडे किती पैसे मोजले जात नसताना तुम्ही किती पैसे जगता हे ठरवते. हे भारतीय तू सारच जगाला मार्गावर ठेवू शकत नाही. ते पालकत्वापुढचंही आव्हान आहे.

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.