लेखक : डॉ श्रुती पानसे
आपल्याला अशा परिस्थितीला सामोरं जावं लागतं.
- झाडल्या कोणाचा तरी राग अनावर होतो. अवघड परिस्थितीच्या जवळ किंवा इतर मार्ग राग अक्षरश: कला वरवर. आदळआपट करून शिव्या राग व्यक्त केला.
- दु:ची गोष्ट घडली ती शांतपणे सहन करत नाही, तर इतर आगपाखड केली.
- मला तसं म्हणता व्यवहार. मला काय बोलते हेच मला कधी कळत नाही. …
अशी परिस्थिती का उद्भवते? आपण स्वत: च्या आणि इतरांच्या भावना समजत नाहीत? समजल्या तरी त्याचं काय करवं हे कळतं का? अशी परिस्थिती निर्माण होते?
आपण शिक्षणासाठी, त्यांच्या व्यक्तिमत्व विकासासाठी अनेक गोष्टी करत असतो. विविध क्लासेसच्या, खेळाच्या फी भरतो. खेळ, कला या सर्व गोष्टी सांगतो. हे करण्यात आले आपण मागे नाही. पण खाली पडो ते त्यांच्या भावना ओळखून नाही. याचं कारण शिस्त लावायची असते. आनंदाचे लाड करून चालत नाही. खूप जास्त प्रेम तर ते वर बसतील अशा अनेक कारणांमुळे आपण सुद्धा आपण त्यांच्याकडे प्रयत्न करतो. किंवा तुमचा पुरेसा संवाद नसतो. त्यांच्या भावना आणि भावना त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाहीत.
भावना या विषयावर मध्येदूसंशोधनाने प्रकाश टाकला आहे. या चंद्रातील कार्यपद्धतीचा विचार केला तर असंगत, की मेंदूच्या रूपाचा भावनेचं एक विशिष्ट क्षेत्र आहे. आपल्या भावनांना एक जागा दिली आहे. ही जागा लिंबिक सिस्टीम. आनंद, आनंद, दु:ख प्रेम अशा छटा इथे निर्माण. परिस्थिती अनुकूल किंवा प्रतिकूल परिस्थितीमुळे बाहेरची भावना निर्माण होते. कधी मनातूनच भाव निर्माण होत असतात. भावना निर्माण करणे त्यातून व्यक्त होणे या सिस्टीमकडे शरीरातील रक्ताची भावना निर्माण करणे. म्हणजे समजा, अचानक आपली मैत्रीण दिसतो की, आपण हसतो, हात उचलतो. आपल्याला आनंद होतो. अशा क्रिया करण्यासाठी रक्त रोग त्या विकार घटक.
आपल्याला दु:ख येत आहे. निराशा दाटून वीरा. आपण तिथून निघून जाण्याचा प्रयत्न करतो. यासाठी सुद्धा रक्त लिंबिक सिस्टीमकडेच पाचक.
राग तेव्हा काय-काय घडतं? आपला चेहरा रागीट होतो. रागाने लाल होतो. आवाज वाढतो. हाता-पायला कंप सुटतो. ठोके वाढतात. भावना उचंबत आल्यामुळे शरीरात बदलाचा परिणाम बाहेरचा परिणाम.
भावना या बयाचदा बाह्य परिस्थिती- परिस्थिती असतात. पण त्या नियमाने आपल्या मनाची खरेदी करावी. बोली एक महत्त्व संवेदन डॅनिअल गोलमन यांनी हे आहे. त्यांनी केलेल्या अभ्यासात आढळलेले आढळलेले आढळते त्यांनी भावनिक बुद्धिमत्तेचा सिद्धांत मांडला. या पुस्तकात डॅनिअल गोलमन बुद्धी, भावना आणि यशाचा संबंध उलगडून शोधतात.
- माणूस हा भावनांच्या भरात टाकू शकतो. समजल्या गेलेल्या माणसांच्या हातूनही भावनिक चुका.
- अशा चुका यशाचे रुपांतर अपयशी ठरू शकतात.
- म्हणून आपल्या भावना हुशारीने, बुद्ध साहाय्याने शांतल्या पाहिजेत.
- आपल्याला हव्या त्या भावनांचे नियम येत आहेत. 2018 पण ते जमू शकत नाही.
गोलमन यांचे म्हणणे योग्य करण्याचा प्रयत्न करणे, स्वत:ला भावनिक समर्थपणे येत आहे. आपल्या नकारात्मक भावना मात करून सकारात्मक भावना वाढवता लोकांची व्यक्ती जीवनात यशस्वी होते. बुद्ध्यांकाला महत्त्व नाही म्हणतात. जीवन यशस्वी व्हायचे असेल तर आपली भावना महत्त्वाचा आहे. बुद्ध्यांक वरच्या घटका, त्यांची भावना कमी असेल तर अशा जीवनात यशस्वी होण्याचं प्रमाण कमी असेल. पालक म्हणून ही गोष्ट लक्षात घेणे विशेष.
आपली भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवण्याची इच्छा असेल तर ती वाढता वी. ज्यावेळेस पालक किंवा शिक्षक म्हणून आपल्याला ओळखता येईल अशा भावना त्यावेळेस आपण घाबरू शकू. एवढंच नाही तर त्यांना भविष्यात भावनिक व्यवहार करू शकू.
भावनिक बुद्धिमत्ता विस्तार या चार पायऱ्या आहेत. वाचताना असंभव वाटतं, की हे आश्चर्यचकित करतो. मात्र खोलात शिरून स्वत::ची चाचपणी केली की धोरणी स्थिती स्थिती आहे, हे नीट लक्षात येत आहे.
या चारही पाय–या मागून त्याप्रमाणे वागणे ही गोष्ट अवघड आहे, पण काही नाही. तसंच हे काम कदाचित झटपट होणार नाही. स्वत::ला वेळ द्यावा. स्वतः:वर काम करणे. मात्र फायदा आहे. आपला आणि आपल्या जवळच्यांचाही !
- स्वत:ला ओळखणे
- स्वत:: योग्य त्या भावभावना ये
- आसपासच्या माणसाला ओळखता येणं, त्यांचे स्वभाव जाणून घेणे.
- जवळच्या माणसाशी योग्य व्यवहार करणे.
चारही पाय-यांमध्ये 'स्वत:' हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. बदल घडवून आणणे तर स्व-सूचना पाहणे आणि स्वयंप्रेरणे करणे आवश्यक आहे.
पालक म्हणून आपल्याला किंवा चार-पाय समजल्या तर माणूस आणि पालक म्हणून स्वत:ला विकसित करू शकू.
संदर्भ – दै. लोकमत