लेखक : आभा भागवत

लॉकडाऊनचा हे नेमकं काय प्रकार संकट आहे आणि काय प्रकारची जनता आहे हे लक्षात येईपर्यंत काही उलटून गेले आता. पालक आणि शिक्षक म्हणून मी गडबडून गोंधळून गेले असताना, माझे परिणाम मात्र लॉकडाऊन, विरुद्ध शिक्षा आणि स्पष्टीकरण उघड्याकडे बघता बघता बघता बघितले. कंटाळा हा शब्दच जणू त्यांच्या शब्दकोषात नाहिये.

धाकटा तुहिन ९ वर्षाचा आहे आणि मोठा ओजस १३. ओजसला अभ्यासाला चांगला विचार आणि आपण केलेल्या गोष्टी मनापासून, प्रामाणिकपणे पूर्ण करतो. तुहिन चांगलाच आहे, हे बस उनाड पक्कं कळलं. उनाड हा शब्द मला अजिबात निगेटिव्ह आवडत नाही. उत्स्फूर्त, प्रयोगशील, मोकळा, बिनधास्त म्हणजे उनाड. लोकांना अशा उनाडक्या जमात आहेत. मी स्वतः लहानपणी खूप उनाड होते, हे सर्वचं हे खात्रीने माहीत आहे. उनाडकांना आणि अर्थपूर्ण वळण संपूर्ण आहे ना याची समज मात्र घरालाच असायला हवी.

घराजवळच्या टेकडीवर लॉकडाऊनच्या ३ नंतर जेव्हा जाऊ शकलो, तेव्हा तुहिला पांढऱ्यांच्या सावरीची बंडं उत्तरी. ती निवड करून आणली, बघितली. खूप मऊ मऊ कापूस होता आणि कापसात अडकलेल्या शेकडो बिया. बिया एका पिल्या एका पिल्ल्या आणि कापूस बाट जमवला. हे चालू असताना कापस धागे आणि त्यापासून कापड येत आहेत या गप्पा भाग पण आपल्याला जमणार नाही असा विचार करत आहात. त्याला सुई दोऱ्याने शिवता छान येतं आणि छान. भटवलेल्या क जुने कपडे कपडे कपडे कपडे कपडेs डून e damयa छोट छोट छोट छोट rauryr rama ramयalasa dशिवून nama nama na na nama nama dam nama nam nama nama nama nama nama nam nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama nama namयa namयal. शिवणकाम मुलींनी केले आणि मुगांनी विचार केला नाही की त्याला स्पर्शही नाही आणि होणारही नाही. मी स्वतःच्या कपड्यांच्या दुरुस्त्या स्वतः करताना त्याला पाहिलं. माझी आईची शिवणाची पेटी म्हणजे तुहिनला खजिनाच वाटते. आम्हाला हीच शिवणकाम मुलगी करणं असं वाटत नाही आणि कोणालाच त्यांना शिवण शिकवणं असं वाटत नाही. शिवणकामाचा सराव जास्त होईल ति जितकी सफाई येते. आपण आपल्याकडून सुचणे आणि पर्यायी कौशल्य वापरून निर्णय घेणे स्वतःला घेणे याचं मोल वेगळं आहे.

माझी एक जुनी ओढणी त्याने मागितली कारण मंजर बसू अशी उशी त्या कापस बनवण्याची इच्छा त्यानां पर्यायलं. ओढणी निम्मी कापून दिली. त्याची घडी चौकी चौकोन झाली, तो तीन बाजूंनी उघडला होता, दोन बाजूला त्याने शिवल्या आणि एका बाजूला कापूस भरल्या उघडी ठेवली. काही दिवस टेकडी पासून सावरीची बोंडं आणणं चालू. कापूस काढणे, बियावे करणे, बिया मोजणे, बियांची बँचीवर चित्र करणे आणि ओघाने समूह पसारा घालणे असह्य सुंदर नाट्य चालू आहे. एकदाची उशी तयार आणि मांजर बसलं. ती उच पिळपीळीत फारशी जमीन घर मांजराला पारूणही वीर्य म्हणून. निसर्गातल्या कच्च्या सामानातून असंभवनीय लहान मुलाने तयार करणे हे आम्हाला आम्हाला विलक्षण वाटलं.

चंचुची एक लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता चंदे वय अधिक ५, दोन्ही पक्षांमधे मुलांची असंतोष आहे. ९ + ५ म्हणजे १४वस गुण लक्ष केंद्रित करणं असं असताना तुहिन त्याच्या आवडीच्या विषयात तासनतास, दिनदिवस रमतो. याचं कारण जे कर बसतो त्याचा सन्मान आम्ही करतो आणि त्याचं काय म्हणणं आहे त्याला कायम स्थितीत ठेवतो. हा अवकाश घर जितका प्रदान करू शकत नाही, तितका इतर भूमिकाही शक्य नाही.

एरवी पंजाबला जुंपल्या संवादपत्रात फारच कमी स्वतःचा वेळ निघतो. ओजस म्हणतो असे की 'पहिले काय कर हे स्लॅर का मी?' बरोबरच मलाशी खेळा, भांडवल स्थिरता, सिनेमे पुन्हा बघतात, नुसतंच बसस्थानक, मांजराशी खेळाचा सामना. या सर्व गोष्टींत त्यांच्या भावनिक गरजा खूप सामील होतात. काही चांगले सिने शोधावे म्हणून टॉम हँक्सचा 'कास्ट अवे ' समोरून पाहा. मुलं भारावून. अनेक व्हिडिओ चित्रपट बघितला आणि अनेक प्रश्न, गप्पा समूह. वातावरण घरच सह काही दिवस बुडून गेलं. चित्रपटात कलाकाराला अग्नी तयार करण्याचा शोध लावणारा आहे. हस टॉम हँक्सचा अभिनय, मोजके शब्द, बॉडी लँग्वेज पोलीस मुलं नीट घेत होती आणि आत आत बसत होती. अमेरिकन इंग्लिश ही त्यांची मित्रपक्षी त्या आनंदी. मल्टीडिसिनरी शिक्षणाचा जणू नमुनाच आम्ही अनुभवत होतो.

निवडक निवडून आणले होते. सहले तीन चार दगड तुहिनी घेतले आणि एक चूल तयार केली. उदबने अनेक खेळ तो करतो, आता मेणबत्तीने गुणवत्तेची स्थिती. छोटी मेणबत्ती पणती मध्ये चार दगडांमध्ये ठेवलेली. ठळक वाट्या आरोप आणि त्या मावातील अंतरावर दगड समायोजित केले. काडेपेटीने मेणबत्ती पेटवायला शिकला. एक दिवस माझे काम करून घेणे चांगलेच आढळून आले तर तुहीन, हा बघ मी चहा घेतला. वाटीब, वाटीमध्ये मेनत्तीच्या ज्योतिर्व, दगडांचे चुलीवर निवडणे जमला होता. मला माहितीच आहे की त्याला चहात काय आणि तो कसा करतो हे माहीत आहे! मानसिकता करताना बरोब्बर चहा, साखर आणि दूध कमी घातलं मात्र. मणबत्ती ज्योतिवर स्वैपाक गुणाच्या चिक्कार वेळ त्याला लागणार होता. उनाड किंमत चिकाटीची हीच कमाल असते. याचा अर्थ मी चहा करत असताना कुठून काय काढते आणि किती घालवते हे त्याला बघितलं. त्याला स्वतःचा वापर करताना त्यात अडचण आली आहे की याची कमाल नाही. छान छान हे ऐकून तुहीन म्हणतो, “मला त्यामुळे आनंद झाला की कोणाला सांगू शकत नाही!”

मग हा सोहोळा रोज अजूनच रंगात जोडली. चहाचा सराव काही दिवस. मग साठी. भातुकलीत एक चिमुकलं पायलं, ते मावेल अशी वाटी. वाटीत पाणी, कारण डायरेक्ट आगव्हर जळतं हे त्याला माहीत आहे. लोणी, कोको, साखर, दुधाची पावडर पावडर उचललं. मी वाचताना पुन्हा एकदा रेसिपी वाचतो, पण याचंच उघड करताना ओळखता येत नाही. अनेक छोटय़ा छोटंसं शोधून काढा. मग जोडच चॉकलेट सॉस करून बघितलं. दूध आणि पाणी सांगतो ते असंतुष्ट आहे. तेही खूप चविष्ट.

एक दिवस तो मी पोलतो. मला तर 'आगीशी जपून खेळ रे बाबा' आणि 'केलेला पसारा आवर' एवढं सांगण्याखेरीज राजकारणी लक्ष घालायला अजबात वेळ नसतो. तुहिनलाही मदत नको असते. क्षण अचानक चिली खमंग पोळी ताटलीत हाजर! त्याला कणिक विकल्प असते, तेल, पाणी या प्रमाण, कणिक मजाळ, पोळी मजा आणि किती भाजही असते हे कसं समजलं तरी नवल वाटतं. काही दिवस पोळ्या करून लोकांना खायला घातल्या. छोटी ताटली तवा म्हणून, छोटे चमचे उल्टन म्हणून घेतले. पोळपाट म्हणून ताटलची मागची बाजू आणि लाटण म्हणून आधी दगडी बत्ता वापरला, मग मला लाटलं. पोळी वाकड्याच्या तिकिटावर वाटी बोलून पुरीच छान कापून पोलून भाजल्या. स्वैपाका मोठा चिमटा फार मोठा स्वतःचा चिमटा पण तयार केला. दोन आईस्क्रीमच्या चपट्या काड्या, एका व्यक्तीला त्यांना रबरबँडने घट्ट गुंडाळलं, दोन्ही बाजू उघडावी म्हणून काडेपेटीतली का घातली. छोटीशी ताली, वाटी गरम असताना हा चिमटा उत्तम आहे. हे करताना त्याला आमची कोणाची मदत लागत नाही. जी जी साधनेबाजूला असतात ती वापरता गुणता आणि घटक काय तयार करू शकतो तो सर्रासपणे करतो, आजही आम्हाला जमत नाही. तो या वस्तुस्थिती डिझाईनही स्वतः असली तर ती मूळ फंक्शनच त्याला महत्त्व देते.

अर्थात मेनबत्ती उत्पादने वापरलेल्या वाट्या, ताटल्या काळ्या पडल्या आहेत. कितीही घासल्या तरी साफ होत नाहीयेत. तुहिन म्हणतो की निळी ज्योति असे घडणार नाही, म्हणजे भांडी काळी पडणार नाहीत. फरशी पडणारे मेण आणि काजळीचे डाग आम्हाला रोज घासून काढावे माग. घरभर केलेल्या पसलेल्या व्यक्तींकडून मारत जावं लागतं. व्यक्ती चिडचिड होते. तुहीन आवरत नाही म्हणून त्याला मागे लागतं. पण हे गप्पा मारताना त्याच्या आतून झऱ्याला हवा तो मोकळा मार्गोय याचा आनंद गगनात मावत नाही. अशा घडामोडी घडामोडी घडामोडी, वापरून आनंद करणे मूल बघणे आणि ते करण्यासाठी त्याला कारणीभूत अभ्यास अभ्यास पाठ फिरवणे मला अगदीच समजू शकत नाही. अनेक मुलं अशीच आपल्या निवडीचे स्वतःचे उद्योग आनंदाने करत आहे. त्यांना त्यांचे पालक आणि शिक्षकही असतीलच.

एकेका म्हटल्याप्रमाणे गोष्टीत घडत असते. तुहिनचा निरीक्षण आणि स्वतः हाताने वापरणे खरे आहे. ही बुद्धिमत्ता प्लेस्टच्या आकारात किती मोजता येईल? आणि ती त्याच्या व्यक्तिमत्वाचा जितका महत्त्वाचा भाग आहे हे मला समजतंय, तितका न्याय तुमची शिक्षण व्यवस्था या विषयांना देते का? हे गंभीर प्रश्न आता मला पडतात.

(टीपी: लहान लहान आगीशी, मेणबत्तीशी खेळ देताना मोठं माणूस स्वतः शेजारी हवं. सुती व्यवस्थाच मेणबत्ती, उदबत्ती वापरावी.

प्रत्येक मुलाची गती, साधने विशिष्ट विषयात, शैलीची समज असते. मूलतः सुरक्षितपणे काय करू याचा अंदाज मोठ्या प्रमाणात घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कुठलेही पॉवरिजा असू शकत नाही आणि इगाही करू नये म्हणून विशेष काळजी खात्री करा.

स्वतः:चं मूल काय करू शकत नाही हे पालक म्हणून आपणच शांत होतो. तुमच्या कौतुकाने पालिकडे पाहणे मूल, अनेक गोष्टी करताना बघून पालक म्हणून तुमचे शिक्षण होत नाही, का? )