शोभा भागवत 'आपली मुलं' या पुस्तकातील लेख
लेख क्र. 5 : अलीकडील पालक पालकत्वाचे शिक्षण ?
लेखन: शोभा भागवत
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन, पुणे
तो पाहता मला समानता आठवतो. चाळीतल्या दोन खोल्या. आत. बाहेरच्या बाळात बाळंतिणीची बाज, बाळाचा. बाळाला झोपलेलं. थंडीचा दिवस. बाळाची आई म्हणजे त्या मुलाच्या बाळाच्या अंगावर पांघरूण घालत होती. पाळणा होती झाकून टाकून. त्या मुलीचे वडील होते - आजोबा सांगतात
'अग, त्याच्या अंगावर पांघरूण घालू नको. त्याहून अधिक पाहा ते बघ.'
विचार ठेवणे जरा शांतपणे काम करणे. जास्त कौशल्य चं पण त्याची खरी गरज होती. अंगावर पांघरूण घालणे हा सोईचा लकटकट होता.
मुलं वाढवताना त्या आजोबांच्या शब्दांची मला आठवण होते आणि मला वाटतं एका राजकीय पक्षाने आजोबांनी पालकांना सल्ला दिलाय ! पालक शिक्षणच सारच या सल्लला आहे.
त्यांच्यासाठी चांगलं वातावरण असण्याची गरज असते. प्रेम, डोळसपणा, स्वातंत्र, मुक्तसंधी, कौतुक, जिव्हाळा, काळजी, सन्मान, संवाद, लोकशाहीची अनेक असे वातावरणात प्रवाह आहेत. हे निर्माण करणारे वातावरण आपण कमी पडलो आहे की उपरूपावर आपण निश्चय करून पाहतो.
'ऐकलं नाहीस तर मरेस्तोवर मरीन !' हाहि लवकट; पण जे एकत्रय ते का आपण म्हणत आहोत, ते सांगतो, ते सांगणार नाही तर नुकसान होणार नाही, वेळ जाईल, मनस्तापाची कल्पना सांगितली जाते आणि ती म्हणताना एक अशा शब्दांत बोलून येत नाही. ते संवादचौक वातावरण वातावरण ठेवावं लागतं. पालकांना हे जमत नाही. मारण्याची वेळ. स्वतः कधीही मारू नये हे स्वतःला ठेवलं पाहिजे ते वेगळंच !
'कारट्या, खोटं बोलोस ? सुख शिक्षा करतो !' हा इतिहास लिहित आहे, मुलं खोटं बोलत आहे हे समजतं, मुलाच्या पण विचार करतात, त्याला खोटं बोलायला भाग पडणारी परिस्थिती, क्वचित पालक खोटेपणाचं उदाहरण उदाहरण या वातावरणाचं काय आपण करतो ?
'मला तू एस. एस. सी. ला ९० टक्के मार्कले दिसायला पाहिजे, काही सांगू नको. काय वाट्टेल ते कर तू !' हा आणखी एक लकटकट. मुलाची आवड, एस. एस. सी. त्याचे मानसिक प्रश्न, शरीरात निर्माण होणारे प्रश्न, घरातील लहानपणापासून सवयी, स्कूल, मित्र, मनाची दडपणं या साऱ्यांसाठी आपण काय करू? कधी गप्पा मारतो ? बोलो ? आवडती मैत्री आपण करतो ?
आपण शोधत असतो. अंगावर भाभर पंघरूण मूल जसं गुदमरतं, तसं आपलं मूल लकट मूळ गुदमरत या पक्ष. तुम्हाला असली तर पांघरूणाची गरजच नाही.
ठेवण्याचं, मुलाचं त्याच्या गतीशीलतेला योग्य वातावरण ठेवलं चं शिक्षण पाहतं?
आपण एकूणच आपल्या जीवनात ज्या काही गोष्टी शिकतो? लहानपणापासूनच, ऐकून काही गोष्टी आपल्यात मुरतात, काही चंशीर शिक्षण स्कूल- कॉलेज, इतर सदस्य यातून आपण घेतो किंवा पलीकडचा मोठा भाग आपण स्वतःच्या प्रयत्नात असतो. अनेक प्रकारचे आपल्या दारावर टटकवत असतात. त्यांचं स्वागत तर तुम्हाला खूप गोष्टी शिकता. या व्यक्तीची कोणतीही घटना असू शकत नाही, एखादं माणूसही असू शकतो. आपण वर्तमानपत्र वाचतो, नियतकालिक वाचतो, पुस्तके वाचतो, रेडिओ ऐकतो, टी. दृश्य बघतो, बघतो- यातूनही काही शिकत असतो. आपल्या जवळच्या माणसांच्या जीवनातले प्रसंग, त्यांचे वृत्ती यातून शिकतो. म्हणजे हे तुमच्या आठवणी. शिकण्यासाठी त्याचा उपयोग कर म्हटला तर होऊ शकतो. नाही तर आपण कोरडे होऊ शकतो.
पालकत्वाचे शिक्षणही असचं आहे. लहानपणी आवडशी पर्यायन आपल्याशी बरंवाईट वागणारी अनेक माणसं आपण पाहत असतो. आपल्या आईवडील अमक्याची आई सुसु आहे तमक्याचे चांगले आहेत किंवा एखाद्या मैत्राचे आईवडील बरे आहेत ही तुलना संख्या असते. आनंदी कसं वावंड, कसं वागू हे पाहता पाहता तरी रुजत. ते हलपणी उगवून येतं.
पण हे एवढंच पालक-शिक्षण पुरेसं नसतं. कारण लहानपणी जीवनाची अनेक अंगं माहीत नसतात. थेट घाईने काढलेले निष्कर्ष असतात. या पालकांच्या पालक-शिक्षणासाठी, चांगलं वाईट घालत राहणं यासाठी आपल्याला डोळसपणाची गरज असते आणि ते काही फार मोठ्या प्रमाणात काम करत नाही.
आपल्या आई-वडिलांच्या वागण्याचा परिणाम मात्र सर्वात जास्त होत असतो. असंभव म्हणतात की, आई-वडील, मामा, मामी, काका, काकी इ. लोक आवडते जसे वागतात, मुलं हलपणी वागतात. असंगत वागणं सोपं. कारण फारसा विचार लागत नाही. आपण असे कोणासारखे वागतो हा विचार करून पाहतो. आपली परिस्थिती असते, प्रश्न चालू असतात. त्याला उत्तरं आपण काढतो; पणचं वागणं, या पांडुराचा आधार जरी असला तरी माणूस असतो.
माझे पालकपण घडवणारे असे काही प्रसंग मला माझ्या आई-वडिलांच्या आयुष्यात आठवतात. त्यांच्या मुलांना लहान आवडती खूप आवडते. त्यांची विशेष माया होती. मी “ ही एवढीशी होती, मांडवर बसलीस तर डोकं तुझं छातीला लागली.
लहानपणी उन्हाळ्याच्या दिवसात ते आम्हां बाहेर खेळू द्यायचे आहेत. मला तर कुशीत थोपटत गाण म्हण. वारा घालणे. 'नीज नीज माझा' गाण म्हणणे. ते करू गाणं ऐकून मी मुसमुसून रडू लागलो तेव्हा ते गाणं बंद करतील.
आज जेव्हां जेव्हा रात्री झोपताना कुशीत शिरते तेव्हा 'तुला माझी उशी मला तुझी कुशी ' म्हणतो तेव्हा मला त्याचा लहानपणा लहानपणात होता.
हे नातं अगदी कुशीतक मात्र नसतं; पण हे खोलवरचे संस्कार पुसत नाहीत; मला लहानपणी फुलं खूप आवडतं. आठवणी मला, रोज फुलं, वे गजरे आण. एकदा तर एका शेपटावर वेणी, शेपटावर एक वेणी आणि दोन्ही मध्ये दोन्ही गटाची टांगलेली तिसरी वेणी अशी वेगळी मला आठवते. हे फुलांन वेद आणि लोण माझ्या पुढच्या लोकांतही सापडलेलं आहे.
लहानपणात हे कौतुक येत आहे खूप जणांच्या वाटल्या; पण वाढत्या वयात हे कौतुक जर विश्वासच म्हणून शक्य नाही तर मुलं-पालक संबंध दुरावतात.
कॉलेजमध्ये असताना माझी एका मुलीशी मैत्रीण. त्या मुलीबद्दल खूप लोकापवाद होते. माझ्या आईच्या मैत्रिणी तिला सांगायच्या, 'तुमची मुलगी जबाबदारी, तिची मैत्री सोडायला सांगा. ती बिघडल !' माझी आई त्यांना म्हणाली होती, 'मला माझी मुलीची खात्री आहे. ती मैत्रिणीला सुधारेल. ती बिघडणार नाही !' हे मला विश्वासानं सांगून आईननवर नकळत आकर्षक सोपवली होती.
माझे आईवडील सभासद गेले होते- हे शिकायला ? त्यांनी पालक शिक्षणाचा कुठलाही अभ्यासक्रम केला. लेखाची पुस्तकं वाचली, पण चांगलं प्रेमाने आणि स्वतःचे विचार त्यांनी आपले मार्ग शोधले होते.
त्याना प्रेम फक्त स्वतःच्याच पुरतंच नाव. आम्ही मुलं काँग्रेस ते म्हणतो, 'घरात मूल नसलं की बरं वाटत नाही.' मग शे लहान मोठे आमचं घर म्हणजे त्याच्या घराला वाटेल. नात्याल्या, मैत्रील्या कुणाला माझ्याबद्दल म्हणावं, “अगत्यात दिसता त्या पोराला राजकारण्याला ? सोडत जा. काही काळजी करू नको !” अशा प्रकारे एखादं छोटं मूल आमची व्यवस्था खेळत असती. शेजारी कुणाच्या लहान मुलाचा रडण्याचा आवाज आला, आईला मूलत असं वाटत नाही, मला मारणार असं वाटलं की मला आई-वडील मतदानाला पोराला शांतता.
हे असंतुष्ट तुमच्या घरही घडत असेल. त्याचा चांगला परिणाम तुमच्यावरही होत असेल.
खूप पालकांचे अनुभव यापेक्षा पुढे असतात. ते म्हणतात लहानपणी आम्हाला काही स्वतंत्र वाटत नाही. आम्ही धकात वाढलो आणि आमच्यावर वाईट परिणाम. आता आमच्या आवडीशी आम्ही वागणार नाही. असे पालक विचारी असतात. स्वत:च्या अनुभवाच्या पलीकडे त्या मूल्यमापन करण्याची, बरं-वाईट. पालक आपल्याला येत आहेत. मागच्या पार्श्वभुमीवरून पोचवता येत आहे. वाईट तुमच्यापर्यंत येत नाही.
पालक शिक्षणासाठी काही, लहान कोर्सेस असतात. आपल्या पालक-शिक्षक संघाने असे वर्ग असे कोर्सेस आयोजित केले आहेत. त्या कोर्सेसन पालकत्व चाचणी पहायची दृष्टी दृष्टीक्षेप.
डॉ. थोमस गॉर्डन या अमेरिकन पालक-शिक्षक-शिक्षण-आपल्यांचा उल्लेख उल्लेख होतो. त्याचे पालक प्रभाव प्रशिक्षण म्हणजे पीईटी कोर्सेस क्वचित फार लोकप्रिय आहेत. त्याचे शिक्षक परिणामकारक प्रशिक्षण म्हणजे टीईटी कोर्सेसही चालू आहेत.
या विजयातशी संवाद साधण्याची साधने प्रकारची कौशल्य पालक-शिक्षकांना चालते. ती रोजच्या व्यवहारात उपयोगी पडतात. बालमानशास्त्र, बालकांचा विकास, बालकान आरोग्य बालकांचा आहार बालसंगोपन यासंबंधात अनेक पुस्तके मराठीतही उपलब्ध आहेत.
आनंदी वागण्याबद्दल प्रत्यक्ष उदाहरणे सोप्या मराठीत सहज वाचण्याजोगी काही पुस्तके आहेत. कोसाच्या ताराबाई मोडकाड 'बालकांचा हट्ट' हे पुस्तक आहे. बढाचा हट्ट हा अंक आलेला ताप आहे, हे पाहिल मुलाशी कसं वावा, वर सुरेख लिहिलं आहे. या पुस्तकात ताराबाई मोडक आणि अनुताई वाघ यांनी बनवले 'कुरणशा हे पुस्तकही छान आहे. अपरिचित चषक शिक्षणाच्या संधी साधने, या शिक्षकांनी विचार, पालक, शिक्षक प्रश्नच दिशा शोधतो.
कृष्णाबाई मोटे यांनी प्रकाशित केली कोसबाडला अशीच चार पुस्तकं आहे. मूल व शिस्त, न एकत्र करणारी मुले, अपत्यजन्माचा आनंद, लहरी मुले अशी या पुस्तकांची नावे आहेत. कृष्णाबाईंनी अतिशय आनंदाने या पुस्तकात आवडचं मानसशास्त्र समजावून दिलं आहे.
मध्यंतरी डॉ. ह. वि. सरदेसाईं 'घरोघर ज्ञानेश्वर जन्मती' हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे. पालकांसाठी ते उपयोगी आहे.
मुलासंबंधीच्या पुस्तकांमध्ये अलीकडे प्रकाशित दोन पुस्तकांचा उल्लेख हवा. एक शांता किस्कराण 'लालन पालन' आणि देवीदास बागुल या 'नवे बालसंगोपन' तरूण पालकांनी वाचलीच पाहिजे, अशी ही पुस्तके आहेत.
अनेक मराठी निकाली स्थानिक बालसंगोपनाबद्दल लेख असतात. दोन खास अंकांचा उल्लेख. शतायुषी दिवाळी ७९ चा बालक विशेष आणि आरोग्य आरोग्य मंडळाचा १९८१ चा दिवाळी अंक पालकांना वाचायला मिळणार आहे.
मागे मला बाहेरच्या पुढच्या पुस्तकांमध्ये एक पुस्तक सांगितलीस त्याचं नाव आज कळत नाही. कारण त्याची वरची शेवटची काही पाणंद आहेत; पण हे पुस्तक अंतोन मकारेन् या सोविएत शिक्षणको चंद्र आहे. या पुस्तकात
- फक्त निवडक मुलाच्या मनावर वाजवीपेक्षा जास्त पडू न देणे, मानसिक खळबळ माजू न देणे दोष आहे.
- आराम आणि जाग, काम आणि चिंता, अभ्यास आणि फुरसत यांच्या पद्धतीशीर विभागणी, घाऊक घर पुरेसा घालवता येता, घर जिव्हाळा येत असेल, तर मानसिक प्रयोगबल्य मुलात वर.
- आज नियम बनवला व उद्या तो मोडला, आज एक गोष्ट करू नको असे म्हटले तर ती दिली तर शिशुमध्ये स्वतःला सवय बाणतात.
- ते सांगते ते काम पाहोजे, ते फार चांगले असले पाहिजे, मुलाच्या सृजनाला वाव दिला पाहिजे, ते निव्वळ तंत्राचे काम करू नये.
अशा अनेक गोष्टींचा अनुभव मांडणीशीर मार्गदर्शन आहे. जुनी पुस्तकं शोधताना असा खजिना कधी तरी पोथॅ.
इंग्रजी वाचन पालकांसाठी तर या विषयाची खूप पुस्तके आहेत. बालसंगोपनासंबंधी सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक आहे डॉ. बेंजामिन स्पॉकचं 'बेबी अँड चाइल्ड केअर.' या पुस्तकात बाळाच्या जन्माधी पालकांच्या मनाची तयारी व्हावी म्हणून मार्गदर्शन आहे.
बाळाचे, परिस्थिती दुध, अंगावर पाजणे, आहार, स्वच्छता, सार्वजनिकपण, बाळाच्या सवयी, किशोर-वयाची शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, सामाजिक विकास या साऱ्यासाठी जन्म प्रश्नवार निर्देशक आहे. डॉ. स्पॉकने त्यांच्या संगतल्या तीन पिढ्या बालोपनाचं शिक्षण दिलं आहे. इतकं हे पुस्तक लोकप्रिय आहे. ,
हा काही भाग आढळून येणारा भाग पडणार नाही, तरीही विचार वाढवण्याच्या अनेकांचा किती प्रश्नवार अभ्यास करता, हे समजण्यासाठी ते अंग वाचवा.
पुस्तकांची काढू लागली तर या विषयावर प्रत्येक पुस्तक वाचलं पाहिजे असं वाटायला हवं; पण ते शक्य नसतं आणि चंही नाही. 'वेळ' , १५ ऑगस्ट ८३ च्या अंकात लहान मुलांना काय माहीत हा लेख आहे. किती आणि किती बाळाचा जन्म झाला, याविषयीच्या माहितीची माहिती हा लेख आहे. राजा राजा आहे, 'बाजारात बालसंगोपनासंबंधी पुस्तकांचा पूर लोतो. काय करावं, याविषयी सतत लेख जात आहेत आणि हे वाचून पालकांनी घाबरून जाऊ नये, हा विचार असा सोपंही आहे.' इतर पालकांकडून जात आहेत.
सुदैवां दर्जेदार मराठी असा पूर्ण अद्याप आला नाही; पण नियतकालिकांमधले लेख, आकाशवाणीवरचे कार्यक्रम, टी. दृश्य वरचे कार्यक्रम खूप महत्वाची माहिती. दृश्य दृष्टी अनेक कार्यक्रम भोवताली असतात, याकडे सुजाण पालकांचे लक्ष असावे. वाढण्याचे विचार, सल्ले, माहिती, माहिती अभ्यास निवेदकांनी, महिलांनी सांगितले आणि तरूण पालक हा अनुभव घेतला तर मोठं समाजकार्य होईल.
आनंदाची खेळणी, आनंदासाठी समृद्ध व्यक्तिमत्व, बगची पुस्तक, भांडवली, लाभासाठी चालवले, छंदवर्ग, समस्या विकासाचे प्रश्न, समस्या चालेल मार्गदर्शन मार्गदर्शन संस्था, या सर्वांशी काय चालतं, याच्या आपल्या पालकांशी संपर्क साधावा, आपण यामुळं असताना.
रामजन्म, कृष्णजन्म, देवळात साजऱ्यांना धार्मिक वृत्तीच्या माणसांना, आजच्या बालसंगोपनाबद्दल कीर्तनकार, प्रवचनकारांनी सांगायला हवं. कृष्णाची, रामाची चंद्र हवा हट्टाची गोष्ट, अश्वत्थामानं दुधाचा हट्ट केला ती गोष्ट, अभिमनन पोटात असताना 'चाक्रव्यूह्भेद कसा करायचा ते ऐकलं' ती या लोकशाही गोष्टी देताना काही संदेश बालयत असंतुष्ट नाही ?
अशा एकत्रित प्रत्येक गोष्टीचा, पाहिलेल्या अनुभवाचा आपल्या वागण्याशी, जगण्याशी संदर्भ जोडला गेला पाहिजे. तुमचं पालकपण समृद्ध करत राहिलं पाहिजे.
अलीकडे पुकल पालक आपल्याबद्दल सुजाणपणे विचार करायला लागले आहेत. पृथक्ची प्रगती, त्यांचा अभ्यास, त्या व्यक्तिमत्व लक्षात घेणे, शोधू लागले आहेत. चांगलं व्यक्तिमत्व, व्यक्तिमत्व म्हणजे काय याचा जरा सामान्य माणसाच्या दृष्टीनं विचार हवा. सहज अनेक गोष्टी येणे म्हणजे व्यक्तिमत्व विकास. मागे लागून सामान्यपणा तळही निसटतो आणि स्वतंत्रता दूरच राहतं. माणूस अधांतरी आरामो. अशी अधांतरी वावरणारी किती तरी माणसं पाहतो. आपण सामान्य त्या नातं जुलूस करू शकत नाही. स्वतंत्रपणे अभिलाषा हे स्वप्न आरामं. मग ही माणसं सतत असमाधान पसरवत राहतात. माणसांना जगणारे भोळे सोडतात. याहून माणसाला माणसाचा विकास मदत केली पाहिजे.
चांगला पालक हा चांगला माणूस असतो. बायकोशी वाईट वागणारा माणूस चांगलं वागेल हे शक्य नाही. नवऱ्याला ताप देणारी बाईवर प्रेम हे शक्य नाही. ऑफिसमध्ये बेजबाबदारपणे काम करणारे कर्मचारी पुरुष मुलं नंदनवन वाढवणे शक्य नाही. पालकत्व ही एक वृत्ती आहे. ती संवाद साधण्याची कला आहे. खऱ्या अर्थाने समृद्ध जीवन जगणारी कला आहे.
या अर्थाने आपणच उत्तम पालक नसतो. उत्तम पालक करू शकत नाही.
प्रयत्न करणं मात्र आपल्या पक्षाला. आज आपण घडवतो असंतुलित आपण, पण मुलं आपल्याला घडत असतात, हे लक्षात घेतलं पाहिजे. विश्वास स्वतःला घडवत राहिलं पाहिजे. पालक शिक्षणात याचं फार महत्त्व आहे.
आपली मुलं वर अधिक ब्लॉग वाचा