लेखक : शिवानी पेठे-काणे
मला नेहमी असं वाटतं की, 'विज्ञानाचा अभ्यास अभ्यासाला करायचा? अधिकारी वैज्ञानिक लिहून गेले आहेत, त्यांनी शोध घेतला आहे मग आता ते परत शिकून काय उपयोग? मी नवं काय शोधणार?'. पण मला जे अनुभव कारण मी विज्ञान विषय विकसित केले गेले. विज्ञानाचा अभ्यास पाठयापुस्तक अभ्यास हा संपूर्ण सत्यता न ठेवता आपल्या रोजच्या बाजूने दिसत आहे .
विज्ञानात फक्त कायदे आणि संख्यात्मक एवढंच नसतं, तर अगदी सोप्या सोप्या सहज गोष्टींशी संबंधित विज्ञान आपल्याला कळू शकत नाही.
कदाचित हे असे प्रश्न तुम्हाला प्रकाशित होत असतील. जसं की अगदी आपण श्वास घेतो?, पाने हिरवी का असतात? सूर्य रोज पूर्वेलाच का उगवतो? पासून अगदी आपण महातारे म्हणजे काय? आपल्याला आनंद होतो, दुख: म्हणजे काय? माणूस मेल्यावर काय होईल? या संपूर्ण सृष्टीची आठवण झाली असेल? इथपर्यंत मराठी प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न विकास विज्ञानाचा अभ्यास. हा विज्ञानाचा अभ्यास गती तंत्रज्ञान विकास करण्यास उपयुक्त ठरतो. आज तंत्रज्ञान विकसित करत आहोत. उकडायला लागलं की पंखा किंवा ए. सी. लाऊन मस्त बघू शकतो.
लहान मुले ते मोठ्यांपर्यंत पोहोचवतात त्यांना आकाशातले तारे बघायला मिळतात. आकाश म्हणजे दूरवरं पण आतल्या गोष्टी स्पर्श न करता दृश्य स्क्रीनप्रमाणेच स्पष्टपणे समोर येतात. अवकाशातील गोष्टींचा अभ्यास म्हणजे खगोलशास्त्र. हा विषय अलीकडेच मागचाला या विषयातील अनुभव सत्यात फारसे मिळतात. खरेतर तर ग्रह, तारे, चंद्र चांदण्या या मार्गांबद्दल लहानपणापासूनच उत्सुकता आहे. हेच लहानपणापासून आकर्षण किंवा कुतूहल याला खत-पाणी पालकांनी द्यायला हवं. मूल्यानुसार वय आकाशदर्शन, निरीक्षणाचे योग्य कार्यक्रम, गप्प जागा किंवा सोप्या वापरा सत्तापक्ष या विषयात गमती-जमती आपण अनुभवू शकतो.
अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करत आहोत. पृथ्वी सपाट आहे की गोल? आपण फिरतो की सर्व सूर्य अवकाशातील ग्रह आपल्या फिरतात? ब्रह्मांडाची चूक फायदा? ब्रह्मांडमध्ये इतर जीव आहेत का? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी खगोलशात्राचा अभ्यास केला. याविषयी आवडशी मस्त गप्पा करील.
हा विषय मला मजा करायला हवी. छोसं उदाहरण द्यायच झाल तर, वेल्क्रोचा शोध अंतर यानात मुळात एका जागी स्थळ ठेवता या विचाराला धरून होता.
खगोलशास्त्र हे काही वर्षात प्रगतशील क्षेत्र आहे. माणूस आता अंतराळातला संवाद साधू शकतो, दूर असलेले तारे, तारका समूह बघू शकतो. विविध प्रकारची दुर्णी बनवून खगोलशास्त्राचा अभ्यास आपणास लाभदायक आहे. जे. डब्ल्यू टेलिस्कोप संदर्भ आपण सुंदर चित्रं बघू शकतो. अवकाशात डार्क मॅटर, डार्क एनर्जी अशा अनेक गोष्टी आहेत. ज्यांचा अभ्यास सुरू आहे. खगोलशास्त्र हा विषय अफाट आहे. अनेक क्षेत्रांशी त्याचा संबंध आहे.
प्रसिद्ध अंतरवीर कल्पना चावला हिला लहान वयातच या विषयातले अनुभव. माझ्यासाठी जे. आर. डी टाटांचे चांगले मित्र होते. त्यांच्या अनेक फ्लाईंग सेशन्सला बडोदा कल्पनाला आणि तिला भावाला देख जायचे. लहानपणापासून या विषयावर गोळी वातावरणाची कल्पनारम्य आणि खळबळशास्त्राची आवड जुळवून घेणे. पालकांनी प्रश्नच सोडवला आहे.
स्वतः खगोलशास्त्राची आवड निर्माण होण्यासाठी काय करता येईल?
आपल्या मनाने आकाशात बुधले, गुरु, शनी, मंगळ, धन्यवाद हे ग्रह सहज बघू शकतो. फक्त युरेन्स आणि नेपच्यून हे दोन ग्रह बघायला टेलिस्कोपची गरज असते. आज स्मार्ट फोन आहेत. त्यामध्ये 'स्टेलेरियम ॲप' द्वारे आकाशातले ग्रह तारे सहज बघता.
विद्युत चंद्राचे निरीक्षण आपण करू शकतो. एक वेळ त्याचा उल्लेख रोज आहे चंद्र स्पष्टय (स्थान), आकार कसा हे बघता येईल. खिडकीला तर हे निरीक्षण करणं अजून सोपं होईल. प्रत्यक्ष कृतीतून आपण आनंदीसह काही ऍक्टिव्हिटीज करून प्रथम तर निवडमधली विज्ञानाची आवड वाढेल. प्रश्न पडतील ते वाचू लागतील, माहिती लागेल. आवडीमध्ये विषयाची आवड निर्माण करण्यासाठी पालकांनीही खगोलशास्त्र तर विज्ञान, असे विषय एखाद्या आवडीची निवड होतील.
– शिवानी पेठे,
सायन्स एज्युकेशन असोसिएट, आययूसीएए