लेखक : रेणू गावस्कर

चिकूपीकूच्या अंकात गुरुदेव रविनाथ टागोरांना खूप आवडते 'जयतिलक ' ही गोष्ट तुम्ही वाचून शोधली असेल. गुरुदेवांनी लहान छान कितीतरी गोष्टी लिहील्या, कविता लिहील्या, कवितांना छान छान चालल्या लावल्या. गुरुदेव लेखक, कवी, चित्रकार होते. खरं म्हणजे ते काय हे सांगणं तसं असणं आहे. त्यांनी उत्तम शिक्षण दिले म्हणून कोलकत्याजवळील बोलपूर या गावीनिकेतन नावाची एक सुंदर काढली. मी दोनही मुलं लहान असताना आम्ही सारे कुटुंबीय या गावातील काही दिवस त्यांच्यात होतो. ती छान छान आहे की काय आम्हांलाही मोठ्या तिथल्या प्रवेश घ्यावा असं वाटलं. आकाराचा तपशील खूप मोठा आहे. स्वतःकडे झाडं, खास करून सप्तपर्णी झाड.

शांतिनिकेतन ही गुरुदेवांच्या लहानपणीच्या स्नेहींशी अगदी जोडलेली आहे. शिक्षा करणं, मारणं, वाईट शब्द वापरणं हे आरामदायक लहान असताना गुरुदेवांच्या वाट्याला. आपण स्कूल सुरू केल्यावर असं काही करायचं नाही हे त्यांनी मनाशी पक्कं मांडलं. पण कधी व्हॉल्स काय, की शांतिनिकेतनातलीलंसुधा खूप मस्ती, दंगा स्वस्थता. शिक्षकांना अगदी सतावून सोडा. एकदा असंच एका वर्गातल्या सदस्यांबद्दल शिक्षकांनी गुरुदेवांपाशी तक्रार केली. मग काय? गुरुदेवांना ती शांतीच लोकशाहीच. त्या दिवशी गुरुदेव त्या वर्गावर गेले. अंदाज अंदाज होताच, गुरुदेव वर्गावर वर मुलं चिडीचूप. गुरुदेव म्हणाले, 'मला वाटते आपण एक नाटक बसवावं.' जो काही आनंद झाला! त्याच नाशिक गुरुदेवांनी आवडीसाठी झकास नृत्यनाटिका लिहीली. स्वत: नाटक कर म्हणजे गुरुदेवांनी ते लिहिलं हे ठरवलं. नाटकात राष्ट्रवादीला तर वाराणतेपणाच पण शिवाय खास अशी स्वतःची गुरुदेवसुद्धा बाब मात्र भूमिकाच आहे. काही दिवस तालमी. नाटक बहारदार. आमच्या वर्गाला जेव्हा गुरुदेवांनी या विशिष्ट व्यक्तीला भेट दिली. तेव्हा तुलनेन तो वर्ग शांत होता. नंतर होणाऱ्या दंग्याबद्दल सांगोपांग चर्चा. नागरिकांनाच पटले असे उपाय काढले. सर्व समाधान. मजेशीर शिक्षा?

रतिंद्रनाथ टागोर म्हणजे गुरुदेवांचा मोठा मुलगा. त्यांनी सुंदर सुंदरी एका पुस्तकात लिहिल्या आहेत. शिवाय गुरुदेव शास्त्र शिकवण याचं गंमतीदार वर्णनय रतिंद्रनाथांनी. रतिंद्रनाथ हे गुरुदेवांचे माजी विद्यार्थी. ते देश शिकले, त्यांना आणि वडलांना मैदानाच्या कामात मदत करू लागले. पद्मा नदी पार करून एकदा रतिंद्रनाथ ग्रामपंचायतीच्या ठिकाणी सहलीला गेले. खूप मजा वाटली. वनभोजनद, खेळणे, आनंदी गाणी मंथली. वेळ गेला होता काही कळलंच नाही. अगदी संध्याकाळ निकाल तेव्हा रत्न रतिनाथ चंद भान स्थान. घाईघाईने परतले. नावाड्या नाव हाकली ती, पलिकडच्या तीराला. मुलं भराभर उतरली. समाज बघतात तो काय, नदीकिनारी गुरुदेव अगदी अगदी क्षणात येरझारा घालहेत. पद्मा नदीचं पात्र तसं मोठं, तिला पूरही बऱ्याच बँकस येत असे. तू परत परतला उशीर झाला, तसे गुरुदेव नदीकिनारीच आले. रतिंद्रनाथांनी वेळ पाळली नाही म्हणून गुरुदेव रागावले होते. पण ते एका शब्दाने काही बोलले नाहीत. त्या दिवशी रतिंद्रनाथ मातीपाशी गेले. त्यांनी आपली चूक मान्य केली. गुरुदेवांनी शिक्षा दिली नाही. मग मुलाने स्वतःला योग्य वाटली ती शिक्षा स्वतःच.

प्रिय पालकहो, हा लेख मी खास तुमच्यासाठी लिहिला आहे. रतिंद्रनाथांनी लिहीलं 'वेळेच्या काठावर' हे पुस्तक मला खूप आवडलं. सदस्यांच्या कितीतरी मला गुरुदेव. गुरुदेवांनी शांतिनिकेतनातना जे काही वापरले त्यानातंच आठवले गुरुदेवांचे बालपण आहे. तंत्रशिक्षण कसे शोधले जाऊ नये, हे धाडे लहानपणी गुरुदेवांना खूप गिरवावे लागले. ते मला लक्षात ठेवा शांतिनिकेतनाचा 1901 साला श्रीगणेशाहिता. यानंतरच्या लेखात देवांच्या लहानपणाबद्दल आपण गुरुच सांगणार आहे. तोपर्यंत नमस्कार.

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.