लेखक :  प्राजक्ता देशपांडे

दिवाळी अंक : मराठी घरांची शंभर वर्षांहून जुनी परंपरा!

फराळाचं ताट शेजारी, आकाशकंदिलाचा मंद उजेड, आणि हातात नवा कोरा दिवाळी अंक. तो पहिल्यांदा उघडल्यावर येणारा छपाईचा खास वास आठवतो का तुम्हाला?

कुणी आधी वाचायचा, यावरून घरात होणारी लुटुपुटुची भांडणं, फराळ खाता खाता वाचलेली गोष्ट, आवडलेली कविता पुन्हा पुन्हा वाचणं, अंकातली चित्रं बघत बसणं, वाचून झालेले अंक नातेवाईकांना, शेजाऱ्यांना देणं आणि आवडलेले अंक वर्षानुवर्षं जपून ठेवणं. नवीन कपडे, रांगोळी आणि फटाक्यांसोबत हीसुद्धा अनेक मराठी घरांची दिवाळीची परंपरा होती… आजही आहे!

पण ही सवय लागली कशी? आणि आपल्या मुलांपर्यंत ती पोहोचतेय का? चला, थोडं मागे जाऊ या.

पहिला दिवाळी अंक कधी निघाला?

१९०९ साली मराठीतला पहिला दिवाळी अंक प्रसिद्ध झाला. त्याचं नाव 'मनोरंजन' आणि संपादक होते काशिनाथ रघुनाथ मित्र. त्याआधी १९०५ मध्ये 'मित्रोदय' मासिकानेही दिवाळीनिमित्त विशेष अंक काढला होता. पण स्वतंत्र दिवाळी अंकाच्या परंपरेची सुरुवात १९०९ च्या 'मनोरंजन'पासून मानली जाते.

या अंकात कथा, कविता, लेख आणि विविध विषयांवरचं साहित्य होतं. वाचकांना ही कल्पना इतकी आवडली की इतर मासिकांनीही दिवाळी विशेषांक काढायला सुरुवात केली. दिवाळी अंक हे केवळ मनोरंजनाचं साधन राहिलं नाही. नवं मराठी साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचं आणि लेखकांना नवे वाचक मिळवून देण्याचं ते एक महत्त्वाचं माध्यम बनलं.

लेखकांसाठीही मानाचं व्यासपीठ

अंक लोकप्रिय होऊ लागले तसे प्रसिद्ध लेखक, कवी आणि विचारवंत त्यासाठी खास लेखन राखून ठेवू लागले. वाचकही आपल्या आवडत्या लेखकाचं नवं लिखाण वाचायला उत्सुक असायचे.

पु. ल. देशपांडे यांचं 'भ्रमणमंडळ' हे लेखन १९५५ सालच्या 'मौज' दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झालं होतं. दिवाळी अंकात आपलं लेखन छापून येणं लेखकांसाठी विशेष मानाचं ठरलं आणि नवीन लेखकांना वाचकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळाली. चित्रकारांच्या चित्रांमुळे आणि मुखपृष्ठांमुळे अंक आणखी आकर्षक झाले. लेखक, कवी, चित्रकार, संपादक आणि वाचक या सगळ्यांना जोडणारी ही परंपरा बनली.

प्रत्येकाच्या आवडीचा एक अंक

सुरुवातीला अंकांमध्ये प्रामुख्याने साहित्य असायचं. पण वाचकांच्या आवडीनिवडी वाढल्या तसे विषयही वाढत गेले. कुणाला विनोदी लेख आवडतात, कुणाला रहस्यकथा, कुणाला वैचारिक लेख, तर कुणाला विज्ञानातल्या नव्या गोष्टी. ज्योतिष, खगोलशास्त्र, आरोग्य, शेती, पर्यावरण, गूढकथा, भयकथा आणि सस्पेन्ससाठीही स्वतंत्र अंक निघू लागले. महिलांसाठीच्या अंकांमध्ये कथा-कादंबऱ्यांसोबत पाककृती, सौंदर्यविषयक टिप्स आणि घरगुती सल्ले असायचे.

महाराष्ट्रात किती दिवाळी अंक प्रकाशित होतात?

आजही महाराष्ट्रात दिवाळीच्या काळात सुमारे ८०० च्या आसपास दिवाळी अंक प्रकाशित झाल्याची उदाहरणं आहेत. दरवर्षी ही संख्या कमी-जास्त होते, पण परंपरा किती मोठी आहे हे त्यावरून कळतं. दिवाळी जवळ आली की पुस्तकांची दुकानं आणि प्रदर्शनांमध्ये अंकांची रेलचेल दिसते. काहीजण दरवर्षी ठरलेले अंक घेतात, तर काहीजण नवे अंक शोधतात.

आणि मग लहानग्यांचेही अंक आले!

मोठ्यांसाठी एवढे अंक निघत होते, मग मुलांसाठी का नकोत? मराठी बालसाहित्याची परंपराही मोठी आहे. 'आनंद'सारखी बालमासिकं विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून मुलांसाठी साहित्य प्रसिद्ध करत होती. जुन्या नोंदींमध्ये १९२७ सालच्या 'मुलांचे मासिक'च्या दिवाळी अंकाचाही उल्लेख आहे. म्हणजे मुलांच्या दिवाळी अंकांची परंपराही जवळपास शंभर वर्षं जुनी आहे.

१९७१ साली बालभारतीने 'किशोर' मासिक सुरू केलं. त्याच्या नियमित अंकांच्या तुलनेत दिवाळी अंकाची विक्री अधिक होत असल्याचीही नोंद आहे. गोष्टी, कविता, कोडी, विनोद, चित्रं आणि विज्ञानातल्या गमती मुलांना त्यांच्या स्वतःच्या अंकात वाचायला मिळू लागल्या.

काळ बदलला, अंकही बदलले

छपाईच्या पद्धती बदलल्या, रंगीत चित्रं वाढली आणि ई-अंक, ऑनलाइन अंक आणि ॲपवर वाचता येणारे अंकही आले. काही ठिकाणी कथा-कविता वाचून दाखवणं, ऑडिओ-व्हिडिओच्या माध्यमातून साहित्य सादर करणं असे प्रयोगही झाले. आता वाचण्याबरोबर ऐकण्याचे आणि पाहण्याचेही पर्याय आहेत.

पण दिवाळीत नवा अंक हातात घेऊन निवांत वाचण्याची मजा आजही वेगळीच आहे, नाही का?

ही मजा आपल्या मुलांपर्यंत पोहोचवू या

आज मुलांसमोर मनोरंजनाचे असंख्य पर्याय आहेत. तरीही अनेक पालकांना वाटतं की मुलांनी स्वतःहून पुस्तक हातात घ्यावं, चित्रं बघावीत, गोष्टी वाचाव्यात, कविता ऐकाव्यात, कोडी सोडवावीत. आपण लहानपणी पुस्तकांतून जो आनंद घेतला, तो त्यांनाही मिळावा.

मग दिवाळीत नवीन कपडे, खेळणी आणि खाऊसोबत त्यांचा स्वतःचा दिवाळी अंकही घरी आणला तर? त्यातली एखादी गोष्ट आई-बाबांसोबत वाचता येईल, आजी-आजोबांकडून कविता ऐकता येईल किंवा सगळे मिळून एखादी ॲक्टिव्हिटी करता येईल.

याच विचारातून चिकूपिकू दरवर्षी लहान मुलांसाठी दिवाळी विशेषांक घेऊन येतं. यंदाचा ऑक्टोबर-नोव्हेंबर विशेषांक आहे 'गोल गोल गंमत!'. गोल आकाराभोवती फिरणाऱ्या गोष्टी, गाणी, कविता, चित्रं आणि मजेशीर ॲक्टिव्हिटीज यात आहेत. मुलांना आपल्या आजूबाजूच्या जगातल्या गोल गोल गोष्टी नव्याने शोधायला लावणारा हा अंक आहे.

दिवाळी अंक ही फक्त वाचनाची परंपरा नाही, तर मराठी भाषा आणि संस्कृतीशी जोडून ठेवणारी एक छान सवय आहे. यंदाच्या दिवाळीत फराळ, आकाशकंदील आणि नवीन कपड्यांसोबत छोट्यांचा दिवाळी अंकही घरी आणू या!

👉 चिकूपिकूचा 'गोल गोल गंमत!' दिवाळी विशेषांक पाहा