"आपल्या बाळाला एक भाऊ किंवा बहीण असावी का?"

पहिलं मूल थोडं मोठं झालं की हा प्रश्न अनेक आई-बाबांच्या मनात डोकावू लागतो. काही जणांना वाटतं, "एकटं मूल छान मोठं होईल का?" तर काही जणांचा विचार असतो, "आता पुन्हा सगळं सुरुवातीपासून करायची तयारी आहे का?"

या प्रश्नाचं एकच बरोबर उत्तर नसतं. प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थिती, गरजा आणि स्वप्नं वेगळी असतात.

चिकूपिकूच्या एक्सपर्ट टॉक्समध्ये समुपदेशक डॉ. अनुजा कुलकर्णी यांनी याच विषयावर अतिशय महत्त्वाच्या गोष्टी सांगितल्या. दुसऱ्या मुलाचा निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःला हे काही प्रश्न नक्की विचारा.

१. दुसऱ्या मुलाचा निर्णय कोणी आणि कसा घ्यावा?

दुसऱ्या मुलाचा निर्णय हा फक्त आईचा किंवा फक्त बाबांचा नसतो. तो दोघांनी मिळून घ्यायचा निर्णय असतो.

कारण बाळ जन्माला येणं ही फक्त सुरुवात असते. त्यानंतर त्याला वेळ देणं, त्याच्यासोबत खेळणं, आजारी असताना जागरणं, शाळा, अभ्यास... या सगळ्यात दोघांचीही भूमिका तितकीच महत्त्वाची असते.

म्हणून सुरुवातीलाच एकमेकांशी मनमोकळं बोला. "आपण दोघंही यासाठी तयार आहोत का?" या प्रश्नाचं उत्तर सारखंच असणं महत्त्वाचं आहे.

२. हा निर्णय घेताना कोणत्या गोष्टींचा विचार करावा?

सगळ्यात आधी स्वतःला काही प्रश्न नक्की विचारा.

मुलांबरोबर वेळ घालवण्यात आपल्याला आनंद वाटतो का?
सध्या आपल्याकडे मानसिक आणि शारीरिक ऊर्जा आहे का?
दिवसातील २४ तासांत स्वतःसाठी, जोडीदारासाठी, पहिल्या मुलासाठी आणि नव्या बाळासाठी पुरेसा वेळ देता येईल का?

या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं निर्णय घेण्यास मदत करतात.

३. आर्थिक नियोजन किती महत्त्वाचं आहे?

नवीन बाळ म्हणजे नवीन आनंद... पण त्याचबरोबर काही नवीन जबाबदाऱ्याही.

शिक्षण, आरोग्य, दैनंदिन खर्च, भविष्यातील गरजा... या सगळ्याचा विचार आधीच करून ठेवणं गरजेचं आहे.

याचा अर्थ सगळंच परफेक्ट असायला हवं, असा नाही. पण आर्थिक बाबतीत दोघांची स्पष्ट चर्चा झालेली असणं महत्त्वाचं आहे.

४. गरज पडली तर मदतीला कोण असेल?

बाळ झाल्यानंतर काही दिवसातच आई-बाबांना मदतीची गरज जाणवू शकते.

आजी-आजोबा असतील, नॅनीचा पर्याय असेल किंवा डे-केअरची सोय असेल, तर दैनंदिन आयुष्य थोडं सोपं होऊ शकतं.

पण एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. आजी-आजोबा हे आधार असावेत, पण आपली मुलं ही त्यांची संपूर्ण जबाबदारी नाही. त्यांच्या आरोग्याचा आणि आरामाचाही तितकाच विचार व्हायला हवा.

५. आईच्या करिअरचं काय?

हा प्रश्न विशेषतः अनेक आयांच्या मनात असतो.

काही काळ करिअरला ब्रेक घ्यावा लागेल का? पुन्हा सुरुवात करता येईल का?

अशा प्रश्नांची उत्तरं प्रत्येकासाठी वेगळी असतात. पण हा निर्णय दोघांनी मिळून, पूर्ण विचार करून घेतला असेल, तर तो त्याग वाटत नाही. उलट, आपण हा निर्णय का घेतोय, हे मनाला स्पष्ट असेल तर नंतर अपराधीपणा किंवा पश्चात्ताप कमी जाणवतो.

६. दोन मुलांमध्ये किती वर्षांचं अंतर योग्य?

"दोन वर्षांचंच अंतर असायला हवं!" असं अनेकदा ऐकायला मिळतं.

पण खरंच असं काही ठरलेलं नाही.

काही संशोधनानुसार दोन ते पाच वर्षांचं अंतर अनेक कुटुंबांसाठी सोयीचं ठरू शकतं. मात्र प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थिती वेगळी असते. त्यामुळे इतरांनी काय केलं यापेक्षा आपल्यासाठी काय योग्य आहे, हे जास्त महत्त्वाचं.

७. पहिल्या मुलाला कसं तयार करायचं?

नवीन बाळ आल्यावर मोठ्या मुलाच्या मनात अनेक प्रश्न येऊ शकतात.

"आई आता माझ्यासोबत कमी खेळेल का?"
"बाळ आलं की माझ्यावरचं प्रेम कमी होईल का?"

म्हणून त्याला शेवटच्या क्षणी सांगण्यापेक्षा सुरुवातीपासूनच या प्रवासात सहभागी करून घ्या. त्याच्याशी आधीपासून बोलत राहा.

आणि नवीन बाळ आल्यानंतरही मोठ्या मुलासाठी रोजचा थोडासा 'फक्त त्याचाच वेळ' राखून ठेवा. यामुळे त्याला "आई-बाबांचं प्रेम आता माझ्यावर कमी झालं" अशी भावना निर्माण होण्याची शक्यता कमी होते.

८. पहिले मूल स्पेशल चाईल्ड असेल तर?

अशा वेळी निर्णय अधिक संवेदनशील असतो.

पहिल्या मुलाच्या गरजा, त्याची वैद्यकीय स्थिती, कुटुंबाची तयारी आणि भविष्यातील जबाबदाऱ्या... या सगळ्याचा शांतपणे विचार करणं गरजेचं असतं.

अशा परिस्थितीत डॉक्टर, समुपदेशक किंवा फॅमिली थेरपिस्ट यांचं मार्गदर्शन नक्की घ्या. योग्य माहितीच्या आधारावर घेतलेला निर्णय नेहमीच अधिक विश्वास देतो.

शेवटी...

दुसरं मूल असावं की नाही, याचं उत्तर कोणत्याही पुस्तकात किंवा इंटरनेटवर मिळणार नाही. कारण ते उत्तर प्रत्येक कुटुंबासाठी वेगळं असतं.

लोक काय म्हणतील, नातेवाईक काय सुचवतील किंवा समाजाची अपेक्षा काय आहे, यापेक्षा तुमच्या कुटुंबासाठी काय योग्य आहे, तुमच्या कुटुंबाचा आनंद कशात आहे हे जास्त महत्त्वाचं.

निर्णय घ्यायला वेळ लागला तरी हरकत नाही. गरज वाटली तर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या, एकमेकांशी मोकळेपणाने बोला आणि मगच पुढचं पाऊल उचला.

कारण प्रत्येक मूल प्रेमाने वाढतं... आणि त्या प्रेमाची सुरुवात पालकांनी घेतलेल्या विचारपूर्वक निर्णयापासूनच होते.