लेखक : आभा भागवत

'तण ही एक अशी वनस्पती आहे ज्याचे गुण कधीच शोधले गेले नाहीत.' ज्यांचे गुण आपल्याला माहीत नसतात. हव्या त्या तुमच्या उगवाव्यात म्हणून निरुपयोगी इथे टाकलं जातं. मासानोबू फुकुओक या विकास अभ्यासकाने स्थानिक पातळीवर नैसर्गिक शेतीचे वापर करून जे साधलं आहे ते अत्यंत मूलभूत शैक्षणिक तत्वच आहे, असं मला वाटतं. फुकुओकांनी तनातच धान्याची पेरणी केली. कीटक नाशके आहेत. त्यांचे लक्षात ठेवा की निसर्गाची स्वतःची समज अचंबित करणार आहे. परिसंस्थ (इकोसिस्टम) ही काही महत्त्वाची कारणं आहेत आणि माणसांनी ढवळाढवळ केली तर निसर्गाचा समतोल ढासळतो.

मूल आणि निसर्गातल्या अनेक गोष्टी समांतर असतात. मुलं काय करतात ते बघून मोठ्या व्यक्ती स्वत: काही लहान वस्तू घेतात. जन्मल्या बाळांनी कधी दूध प्यावं, गामन पोट की शांत व्हावं, भरलं की शांतवं, अमुक वय चालवां – चालवां वानं खूप. मुलाची निरागसता, विचार विलक्षण परिस्थितीची स्थिती, निर्मळ मन, प्रत्येकाची स्वतःची खास अशा अनेक गुणांचा जेव्हा असा ठाव असेल तेव्हा मुलातल्या गोष्टी आपल्याला पारख होतील. गुणतले हे सुप्त गुण म्हणजे जणूच असतात. त्यांना स्वतःला न टाकता ओळखून ओळखून दिलं पाहिजे. त्यांच्यातले गुण सपाट करून खास नवीन लागत आपल्या अंगाच्या गुणांचा थांगपत्ताच नाही, मुलं बिचारी त्यांच्यासाठी कदाचित योग्यच नाहिये फोरच्या मागे मागे. अनेक स्तर लढतात, खच्चीकरणाला सामोरी जातात. निराशेशी झगडण्यात उर्जा घालवावी लागावी माझाचा समतोल कोठल्याही हरवतो. निसर्गात तानाचं महत्व वेगळं आहे. तणाला अनेक फुलं आणि त्यांचे अजून मोठे आरोप. अशी रोपं रानभर पसरतात आणि त्यांच्या मूळ स्वरूपात तयार मखमली समोरस काँग्रेसत झाडं उगवतात, परतीचा कस वाढवतात. एवंच नाही तर ट्रम्प अनेक कीटक, पक्षी अशी नैसर्गिक साखळीच असते. निसर्ग हा फार मोठा गुरु आहे. यातूनच प्रेरणा पालक लहान पक्षाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन पालकांना येऊ शकतो.

चार वर्षांचा असल्याने माझ्यासाठी, ओजला आपल्याला शोधण्यासाठी हे चित्र काढायला फारच बोलते. त्याला आम्ही 'चक्रव्यूह' असंबद्ध मस्त नाव दिलं. अगदी साध्या चक्रव्यूह अति कठिण चक्रव्यूह तो तयार करतो. तासनतां आपलं आपलं संचलन चालू त्याचं. नवीन चित्र, ठिकाणे, पाहिले पाहिले तर आकार लक्षात घ्या चिन्ह चक्रव्यूहांत वापरतो. धाकट्या तुहिनला सोडवायला सोपं जावं म्हणून चक्रव्यूहही बनवतो. एकदा तर आधी अंदाज नसताना, चक्रव्यूह सोडवल्यावर दिसला नाचणारा मोर लागत. त्याचे दृश्य संवेदना चित्र, कोडं, संशोधक अशा अनेक अंगांनी तो स्वतःहून वापरतो तो हे गुण सांगतो, की मला मोकळ्या उघडण्याची गरज असते. ठिकठिकाणी वातावरणाची बंधनं अशा अनेक गोष्टींचा शोध लावतं. हे शोध लावण्याची प्रक्रिया अत्यंत समरसून अनुभवतं आणि अनेक विचार, प्रश्नोत्तरं, संकल्पना, शोध कुशली बांधतं. या प्रवासात अनेक गोष्टी शिकतात ज्यांनी बघण्याची दृष्टी तयार केली आहे. विज्ञान, गणित, कला या शाखेकडे सुद्धा आपल्या आवडीसाठी खूप मोठं विश्व पहातंय हे पालकांनी जाणून घ्यायला हवं.

छोटं मूल गणित न शिकता नेता एक ताट कमी गेलंय हे सांगू शकत नाही. त्याचं तात्पुरतं कौतुक करून त्याला समजून सांगणारं गणित आपण स्वतःच शकू का? खेदेगेवामधली न गेलेली आजी रान आंबे तोडून विकू शकते, त्याचा भाव वाटू शकतो, पैसे मोजू शकतो. याचा अर्थ स्वतःचा मोजणीचा नैसर्गिक अंदाज ती समर्थपणे असू शकते. आधुनिक माणसाचा विश्वासच नाही. आपण तर प्रत्येक मूळची मोजणी संकल्पना शोधून काढू. पण आपणच अपुरे ऐकतो आणि शिक्षक सोपं जावं म्हणून एकच सोपी पद्धत सर्वच समजतो. मूळच्या आपल्या क्षमता रुंदावल्या तरच हजारो सुप्त गुणांना न्याय देता येईल. एक समर्पक श्लोक आहे –

अमंत्रम् अक्षरं नास्ति, नास्ति मूलम् अनौषधिं ।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति, योजकस्तत्र दुर्लभः ।

मंत्र करू शकत नाही. औषध प्रभाव टाकू शकत नाही. माणूस कोणत्याहीलाही अयोग्य नाही. फक्त योजक असणे आवश्यक आहे.

– आभा भागवत

पालकत्वाबद्दल अधिक ब्लॉग येथे वाचा.